Ebooks on demand: over digitaliseren en scannen van boeken door bibliotheken

Of je nu zelf liever van papier leest of toch ook de voorkeur geeft aan een ereader, het valt niet te ontkennen dat ebooks niet meer weg te denken zijn. Sommige uitgevers en auteurs worstelen nog steeds met de te maken keuzes maar ook al willen deze niet altijd beginnen aan ebook versies van boeken die ze uitgeven, het publiek neemt doodleuk het heft in eigen handen als de markt het laat liggen. Legaal of illegaal.

Met terugwerkende kracht zijn veel bibliotheken nu ook druk bezig om hun bezit in te scannen. Meestal zijn dat grootschalige projecten bij nationale bibliotheken waar partijen als ProQuest en Google bij betrokken zijn, zoals bij de Koninklijke Bibliotheek, maar ook voor andere bibliotheken is het interessant om hun oude bezit te digitaliseren.

Oud bezit en oude rechten
Aan dat soort digitaliseringsprojecten zitten aardig wat haken en ogen vast. Technische overwegingen want het vereist veel expertise, dure apparatuur en veel mankracht om het goed te doen maar vooral beperkingen qua auteursrechten. In beginsel moet voor elk beschermd werk toestemming gevraagd worden en alsof dat al niet lastig genoeg is, moeten bibliotheken ook nog de rechthebbenden opsporen als deze niet bekend zijn. Het is de reden dat alle grote digitaliseringsprojecten zich focussen op materiaal dat minstens een eeuw oud is om zo deze problematiek te omzeilen. Google is al jaren in diverse rechtszaken verwikkeld omdat ze ook recentere boeken inscannen voor hun Google Library Project maar dat lijkt, in Amerika, tenminste nu toch in het voordeel van de zoekgigant uit te gaan pakken. Ook in Nederland zette de Koninklijke Bibliotheek de stap om voor eenzijdig voor een opt-out regeling te kiezen waarbij vooroorlogsmateriaal gedigitaliseerd wordt zonder dat toestemming gevraagd wordt. Eventuele rechthebbenden kunnen dan bezwaar maken waarna het materiaal verwijderd wordt.

Ebooks on Demand
De 32 bibliotheken in 12 landen die gezamenlijk/allen de EOD, Ebook on Demand, dienst aanbieden gaan niet zo ver als de Koninklijke Bibliotheek maar leveren wel een interessante dienst. In de eigen catalogi zijn vele boeken opgenomen die in het publieke domein vallen en nu vrij van rechten zijn. Deze worden op verzoek, via de EOD knop in de catalogus, gedigitaliseerd en naar gebruikers verzonden als PDF bestand. Dat gaat tegen kostprijs van het scannen dus het is verre van gratis maar het voorziet wel in een concrete behoefte van gebruikers die boeken willen raadplegen en niet de traditionele reis naar de bibliotheek willen afleggen.

Nu kunnen bibliotheken het auteursrechtelijk niet maken om dit te doen met alle boeken in hun collecties maar er is technisch geen enkele reden waarom dit soort diensten niet geleverd kunnen worden. Zeker als je bedenkt dat in het Interbibliothecair Leenverkeer, het stelsel dat er voor zorgt dat bibliotheken onderling hun boeken doorlenen aan de gebruikers van deelnemende bibliotheken, nog steeds noodzakelijk is om jaarlijks (tien)duizenden fysieke exemplaren van boeken te versturen. Hoe geweldig zou het zijn als bibliotheken een on demand digitaal exemplaar konden leveren net zoals ze dat nu voor losse tijdschriftartikelen wel (mogen) doen?

Voor eigen gebruik?
Inscannen van boeken en aanbieden naar het publiek, dat mag dus niet als het om auteursrechtelijk beschermde boeken gaat maar als je ze niet aanbiedt en gewoon voor jezelf wilt digitaliseren, dan heb je tegenwoordig opties te over. Bibliotheken die toch al over de faciliteiten beschikken om boeken te digitaliseren zouden deze wel kunnen aanbieden zodat klanten zelf hun eigen -aangeschafte- boeken kunnen digitaliseren, bijvoorbeeld omdat dyslectische studenten digitale versies van hun boeken willen om voor te laten lezen door software.

De gemiddelde scanner voor thuisgebruik is ook al jaren prima geschikt om boeken mee te scannen, getuige het hoge tempo waarin jaren geleden de Harry Potter boeken door het publiek zelf gedigitaliseerd werden. Met het incident rondom de illegale PDF van het boek van Diederik Stapel lijkt vooral de acceptatie van het illegaal beschikbaar maken van ebookversies steeds groter te worden. Piraterij wordt eerder gedoogd als er geen valide legaal alternatief wordt gegeven, hoewel het in het geval van Stapel niet meehielp dat weinigen met hem sympathiseerden.

Klanten willen de ebooks wel. Legaal en betaalbaar als het enigszins kan. Maar met weinig begrip als dat niet kan en met weinig scrupules om ook gebruik te maken van het niet legale aanbod. Des te belangrijker voor bibliotheken om ook mee te gaan in deze ontwikkelingen, een beetje het plichtsbesef los te laten en misschien wel een beetje stout te worden. Je maakt nu eenmaal geen omelet zonder een eitje te breken en je kunt geen ebooks aanbieden zonder een beetje durf te tonen. Er zijn genoeg mogelijkheden te bedenken om met ebooks aan de slag te gaan zonder meteen de wet te overtreden.

Toch?

@ foto: jessamyn via photopin cc

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

  • © 2006- 2014 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top