Right to e-read: het recht op uitlenen van ebooks

uitlenen van ebooks right to e-readVandaag is het de World Book and Copyright Day voor wie dat nog niet wist. De European Bureau of Library Information and Documentation Associations (EBLIDA) heeft vandaag uitgeroepen tot Europese Right to e-read dag en is een campagne gestart waarin ze, samen met diverse nationale bibliotheekverenigingen, aandacht vragen voor de auteursrechtelijke problemen die bibliotheken ondervinden om ebooks te kunnen uitlenen aan hun gebruikers.

In Nederland wordt dat opgepakt door de VOB die vanmiddag een bijeenkomst organiseerde in Den Haag waar EBLIDA president Böttger een petitie overhandigde aan Europarlementariër Marietje Schaake om in Europese wetgeving het recht op uitlenen van ebooks te verankeren voor bibliotheken. Onmiddellijk gevolgd door een EBLIDA persconferentie over dit onderwerp overigens.

In hun statement gaat het vooral om het benadrukken dat auteursrechtwetgeving gewijzigd zou moeten worden om bibliotheken een sterkere positie te geven ten opzichte van uitgevers teneinde ook met een volwaardig aanbod te kunnen komen voor hun gebruikers. EBLIDA concludeert dat met de huidige wetgeving en werkwijzen het primair uitgevers zijn die bepalen wat bibliotheken in hun digitale collecties kunnen opnemen.

Therefore EBLIDA hereby calls on the EU Commission for a clear copyright framework that allows libraries to acquire and lend e-books with an adequate remuneration to authors and other rights holders. Just as with printed books, an updated copyright framework should allow libraries to continue to provide their services for the benefit of all European citizens.

Terugblik op het recht op uitlenen van ebooks

Op 26 februari 2013 is in Nederland het rapport “Online uitlenen van e-books door bibliotheken” aan de Tweede Kamer aangeboden. Hierin staan de bevindingen van een onderzoek naar de mogelijkheden van een wettelijke uitzondering op het auteursrecht voor het uitlenen van ebooks door openbare bibliotheken – al dan niet gepaard met een vergoeding aan rechthebbenden, vergelijkbaar met hoe dat in de leenrechtexceptie al jaren geregeld is voor papieren boeken. De conclusie was echter niet wat de bibliotheken gehoopt hadden.

Het bestaande Nederlandse auteursrechtkader lijkt geen wettelijke grondslag te bieden waaronder het uitlenen van ebooks door bibliotheken mogelijk is. Uit het bovenstaande moet worden geconcludeerd dat uitlening in Nederland zich van oudsher voornamelijk richt op fysieke exemplaren. Van de eerste leenvergoedingsregeling tot de huidige auteursrechtelijke regeling is het object van het leenrecht steeds toegespitst op ‘exemplaren’ van werken. Voor de huidige regeling in de Auteurswet wordt aangenomen dat het om stoffelijke exemplaren gaat.

In de begeleidende brief bij het rapport stelde minister Bussemaker dat:

Dit betekent dat het uitlenen van e-content door openbare bibliotheken zal moeten plaatsvinden op basis van contractuele afspraken tussen betrokken partijen zoals auteurs, uitgevers, rechtenorganisaties, distributeurs en bibliotheken. Met deze bevindingen en conclusies houd ik rekening bij de aangekondigde bibliotheekwetgeving, die u na de zomer krijgt toegezonden.

En dat is precies wat de bibliotheken tot nu toe gedaan hebben om tot het aanbod van hun huidige ebookdienst te komen. Afspraken maken met rechthebbenden voor gebruik van beschermde werken is zoals het auteursrecht behoort te werken.

Maar de minister liet wel een deurtje open staan in dat rapport voor het geval de bibliotheken niet in staat zouden zijn om met uitgevers goede afspraken te maken om het uitlenen van ebooks goed van de grond te krijgen. In het rapport van OCW werd de mogelijkheid verkend van extended collective licensing: een stelsel van licenties die bibliotheken het recht zou geven om alle ebooks in een bepaalde categorie onder bepaalde voorwaarden te mogen uitlenen. Die licenties zouden door een collectieve beheersorganisatie verstrekt kunnen worden, om te voorkomen dat bibliotheken met alle betrokken partijen individueel afspraken moeten maken. Alle uitgevers zouden dan (verplicht) vertegenwoordigd zijn in de collectieve beheersorganisatie en daar zouden de bibliotheken dan afspraken mee moeten maken. Dat idee sloot ook nauw aan bij het eerste uitgangspunt van de Principles for Library eLending die de IFLA vorig jaar publiceerde voor bibliotheken en wetgevers.

Bibliotheekwet in Nederland

In de nieuwe bibliotheekwetgeving zou er eventueel verder gekeken worden naar een dergelijke constructie maar in de huidige versie van de Bibliotheekwet (Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen) is er geen sprake van een andere aanpak om tot uitlenen van ebooks te komen. Het uitgangspunt blijft dat bibliotheken en rechthebbenden samen tot afspraken moeten komen om een volwaardige ebookdienstverlening te creëren.

De consequenties van het gegeven dat er licenties afgesloten moeten worden door de bibliotheken voor digitale content tekenen zich ook af in het wetsvoorstel. De wettelijke contributievrijstelling voor de jeugd wordt niet gehandhaafd als het om het digitale aanbod gaat. Het ligt immers niet voor de hand dat uitgevers en rechthebbenden afspraken zullen maken voor het beschikbaar maken van jeugd-ebooks als daar geen inkomsten tegenover kunnen staan, terwijl het wel hun eigen verkoopmarkt aantast.

Over dat wetsvoorstel zijn de afgelopen maanden veel vragen gesteld door de kamerpartijen en die zijn inmiddels allemaal door de minister beantwoordt (PDF) in de aanloop naar het definitief vaststellen en invoeren van de Bibliotheekwet. En juist bij de beantwoording van een vraag door de PvdA-fractie over het mogelijk moeten maken van gratis lenen van ebooks door de jeugd komt toch de stok achter de deur weer tevoorschijn.

Zonder overeenkomsten met uitgevers en auteurs kunnen bibliotheken geen e-books aanbieden. Om deze redenen kent het wetsvoorstel geen contributievrijstelling voor de jeugd in het digitale domein. Wel is het mogelijk – bijvoorbeeld om het lezen te stimuleren – bepaalde pakketten voor de jeugd onder gunstige voorwaarden aan te bieden.
Indien blijkt dat de bibliotheken en rechthebbenden niet in staat zijn tegen de achtergrond van het geldende juridisch kader samen adequate afspraken te maken over e-lending door bibliotheken, moet worden bezien op welke andere wijzen de ontwikkeling van e-lending door bibliotheken kan worden ondersteund. De regering wil hierbij de belangen van alle betrokkenen in acht nemen, waaronder rechthebbenden, bibliotheken en het bredere publiek. Dit voornemen heeft de regering ook meegedeeld in de kabinetsreactie op de consultatie over modernisering van het auteursrecht, waarin expliciet aandacht wordt besteed aan de uitleenexceptie in relatie tot gedigitaliseerde werken.

Hoever gaat dat right to e-read?

Wat zijn adequate afspraken? Hoe moet het aanbod van de openbare bibliotheken (in Europa) er uitzien voordat je kunt spreken van een volwaardige ebookdienst? In Nederland zijn we redelijk ver nu met de dienstverlening als je het vergelijkt met landen om ons heen maar 5000 ebooktitels is niet veel als je kijkt naar het totale aanbod van ebooks in Nederland, laat staan als je kijkt naar het aantal titels dat in papieren vorm leverbaar is en al onderdeel uitmaakt van bibliotheekcollecties. En dan is het ook wel duidelijk dat de meerderheid van de 5000 titels in de digitale bibliotheekcollectie bestaat uit ebooks die al enkele jaren oud zijn en sowieso nauwelijks of niet de verkoopmarkt van uitgevers bedreigen.

Dat lijkt ook de oorzaak van de huidige patstelling te zijn in het verder uitbreiden van het aanbod van uitleenbare ebooks. Uitgevers zien zelf onvoldoende redenen om hun titels die (goed) verkopen ook beschikbaar te maken via de bibliotheken. En zien dat als een bedreiging van de verkoopcijfers als Nederlanders via hun openbare bibliotheek de populaire titels en bestsellers kunnen lenen. Ongeacht of dat een correcte redenering is of niet, het staat de uitgevers in de huidige situatie simpelweg vrij om geen afspraken te (willen) maken met de bibliotheken … en dan schiet het inderdaad niet erg op want dat zijn natuurlijk wel precies de titels die bibliotheekleden verwachten en willen van een ebookdienst van de bibliotheek. Helemaal als je er straks ook nog extra voor moet gaan betalen.

De petitie

Het auteursrecht zou eigenlijk op Europees niveau gemoderniseerd moeten worden – inclusief een uitleenexceptie in relatie tot ebooks -om zowel bibliotheken als uitgevers de benodigde prikkel te geven met elkaar tot het uitlenen van ebooks te komen. Er moet serieus gekeken gaan worden naar extended collective licensing dat invulling kan geven aan een dergelijke uitleenexceptie. Waarbij er een goede vergoeding betaald moet worden en er een constructie gevonden moet worden die de verkoopmarkt voor uitgevers niet onnodig bedreigt.

Dat is dan ook de essentie van de petitie die vanaf vandaag getekend kan worden door Europese burgers. De petitie stelt:

We willen:

  • bibliotheekgebruikers van de nieuwste e-books kunnen voorzien zoals ze dat ook kunnen met gedrukte boeken;
  • e-books kunnen kopen tegen faire prijzen en kunnen uitlenen op basis van redelijke voorwaarden;
  • dat alle burgers – ongeacht hun inkomen – profijt hebben van onbelemmerde toegang tot e-books in bibliotheken;
  • dat auteurs / auteursrechthebbenden een eerlijke vergoeding ontvangen voor het uitlenen van hun e-books.

Daar kun je toch bijna niet op tegen zijn? Het tekenen van de petitie is dan een kleine moeite lijkt me.

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

  • © 2006- 2014 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top