eigenaarschap ebooks

Over bezit en eigenaarschap van ebooks (en wat dat te maken heeft met het kunnen uitlenen van ebooks door bibliotheken)

Op 10 november jl. deed het Europese Hof van Justitie een uitspraak over het kunnen uitlenen van ebooks door bibliotheken. In die uitspraak ging het Hof (weloverwogen?) niet in op de expliciet gestelde vraag of bibliotheken dat mogen doen omdat ze zeggenschap hebben over legaal gekochte ebooks, zoals dat wel voor papieren boeken geldt. Bibliotheken kunnen nu weliswaar ebooks gaan uitlenen onder het leenrecht maar hoe zit het eigenlijk met het eigenaarschap van (en zeggenschap over) de ebooks die jij en ik in de winkels kopen?

Hoe vreemd zou het zijn als je een boek zou kopen bij de lokale boekwinkel en de dag erna een mailtje zou krijgen met de oproep om dat boek weer in te komen leveren omdat het niet door de correcte uitgever uitgegeven was? Of nog vreemder, dat de boekwinkel iemand langs zou sturen om het hoogstpersoonlijk uit je boekenkast te komen halen? Toch is dat precies wat er met een groot aantal verkochte exemplaren van George Orwell’s 1984 gebeurde in 2009. Met het enige verschil dat het om een Kindle titel ging die door Amazon was verkocht. Van het ene op het andere moment verwijderde Amazon de verkochte exemplaren in kwestie van de Kindles van hun klanten. Het geld kregen de klanten netjes terug maar het boek, dat waren ze kwijt.

Hoe kun je bij Amazon, of bij welke andere ebookwinkel dan ook, op een knop drukken waar ‘Kopen’ staat en toch niet de eigenaar worden van dat gekochte en (legaal) gedownloade ebook? Laat staan dat je vervolgens dus niet zelf kunt bepalen wat je met je gekochte digitale boeken mag doen zoals je dat wel mag met fysieke exemplaren?

Bezit en uitputting van het distributierecht

Om een beetje grip op deze rare situatie te krijgen is het handig om te kijken naar hoe het met fysieke producten is geregeld in het (auteurs)recht. Het auteursrecht beschermt geen (briljante) ideeën maar geeft juist een exclusief recht aan de maker van een uitwerking van een idee. Dat werkt het beste als het ook een tastbaar iets is en als je kijkt in de Auteurswet naar wat er onder een (beschermd) werk wordt verstaan dan krijg je een opsomming van allerlei mogelijke werken die oorspronkelijk allemaal tastbaar zijn.

Een rechthebbende verkrijgt dankzij het auteursrecht dus de exploitatie en distributierechten op een werk in kwestie en kan dus zelf bepalen of en hoe het verder verspreid mag worden en hoe dat werk gebruikt mag worden.

Alleen is dat recht niet onbegrensd. De inhoud blijft altijd beschermd – nou ja, tot 70 jaar na het overlijden van de rechthebbende – maar nadat een werk eenmaal op de markt is gebracht kan een rechthebbende niet meer bepalen wat er met de exemplaren mag gebeuren. De wet stelt dat er dan een eigendomsoverdracht heeft plaatsgevonden van het exemplaar.

Indien een exemplaar van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst door of met toestemming van de maker of zijn rechtverkrijgende voor de eerste maal […] in het verkeer is gebracht door eigendomsoverdracht, dan vormt het anderszins in het verkeer brengen van dat exemplaar, met uitzondering van verhuur en uitlening, geen inbreuk op het auteursrecht. (artikel 12b Aw)

Voor fysieke exemplaren betekent dat de rechthebbende nog steeds de eigenaar van de inhoud is maar dat de koper de eigenaar van dat specifieke exemplaar is. Dat heet uitputting van het distributierecht: de auteursrechthebbende kan bepalen of en hoe zijn werk gedistribueerd wordt maar na de verkoop van een exemplaar houdt dat recht op. Die auteursrechthebbende kan niet bepalen wat jij wel of niet mag doen met dat specifieke exemplaar en als eigenaar van dat exemplaar pleeg je geen inbreuk op het auteursrecht als jij dat exemplaar verder verspreidt.

Daar zit een logica achter want anders zouden musea geen gekochte schilderijen mogen laten zien aan het publiek zonder toestemming van de schilder, zou je de dealer van je auto waarschijnlijk een percentage moeten geven als je je auto doorverkoopt en zou je toestemming van de uitgever of auteur nodig hebben om je gekochte boek uit te kunnen lenen aan iemand of cadeau te geven. Of tweedehands door te verkopen.

Uitlening

In de Auteurswet wordt er bij de uitputting van het distributierecht, zoals je hierboven ziet, wel een uitzondering gemaakt voor het verhuren en uitlenen van werken. Dat mag namelijk niet op basis hiervan. Ook dat is logisch want de wetgever wil voorkomen dat een grootschalige (commerciële) uitlening of verhuur de exploitatierechten van de rechthebbende schaadt. Iedereen zou dan bijvoorbeeld boeken kunnen inkopen en gratis uitlenen zonder dat de auteur daar tegen zou kunnen optreden. En wie koopt er nou een boek als je het gratis kunt lenen?

Maar zoals we weten lenen bibliotheken wel degelijk boeken uit en dat is dankzij een andere bepaling in de Auteurswet. In artikel 15c is het zogeheten leenrecht geregeld: Als inbreuk op het auteursrecht op een werk van letterkunde, wetenschap of kunst wordt niet beschouwd het uitlenen […] van het geheel of een gedeelte van een exemplaar van het werk of van een verveelvoudiging daarvan die door de rechthebbende of met zijn toestemming in het verkeer is gebracht, mits degene die de uitlening verricht of doet verrichten een billijke vergoeding betaalt.

Wat het leenrecht dus feitelijk mogelijk maakt is dat (vooral) bibliotheken alsnog boeken mogen uitlenen zonder dat de auteur of uitgever daar bezwaar tegen kan maken. Mits ze daar een vergoeding voor betalen aan die rechthebbende. Dat is de leenrechtvergoeding die openbare bibliotheken per uitlening afdragen aan de auteurs. Tot zover niets ingewikkelds: als een boek op de markt wordt gebracht door de auteur/uitgever dan is dat een eigendomsoverdracht en kan een koper zelf bepalen wat die met het exemplaar doet. En voor bibliotheken is een aparte uitzondering gemaakt zodat ze ingekochte exemplaren alsnog mogen uitlenen zolang ze een leenrechtvergoeding daarvoor betalen.

Eigenaarschap van ebooks

Goed, er bestaat geen enkele twijfel over wie de eigenaar is van fysieke exemplaren. Niemand hoeft zich zorgen te maken dat een boekhandelaar aanbelt en een boek terugeist omdat de auteur niet akkoord gaat met jouw voornemen om het cadeau te geven aan een ander. Maar hoe zit het dan met ebook-exemplaren?

Nou dan wordt het ineens een heel ander verhaal. Het voorbeeld van Amazon geeft goed aan hoe elke auteur, uitgever en ebookwinkel tegen het verkopen van ebooks aankijkt en bij Amazon vind je dat ook rechtstreeks terug in de voorwaarden waar je akkoord mee bent gegaan toen je een account aanmaakte:

Kindle Content is licensed, not sold, to you by the Content Provider. The Content Provider may include additional terms for use within its Kindle Content. Those terms will also apply, but this Agreement will govern in the event of a conflict.

Oftewel, je koopt het ebook niet maar mag het gebruiken onder specifieke voorwaarden van Amazon of die van de uitgever/auteur. En als er enige discussie ontstaat over de gelicenseerde content, dan bepaalt Amazon wat er mee mag en moet gebeuren. Niet jij.

Deze constructie komt voort uit de wens van ebookwinkels en uitgevers om controle te houden op de digitale content. Als ze een digitaal bestand zouden verkopen zonder restricties dan wordt dat ongetwijfeld gekopieerd – wat niet toegestaan is want dat blijft het recht van de rechthebbende – en dus worden er technische restricties aangebracht om dat te voorkomen. Maar ja, als je met DRM technieken voorkomt dat mensen ebooks kunnen kopiëren dan voorkom je ook dat ze het kunnen lezen op een apparaat van eigen keuze. Of een ebook cadeau kunnen geven aan een ander. Of kunnen doorverkopen.

“En dus kun je maar beter niet over kopen spreken maar over licensering onder voorwaarden”, zal de juridische afdeling van Amazon gezegd hebben. Gelukkig zijn juristen heel goed in lange juridische teksten die haarfijn duidelijk maken welke rechten je allemaal niet hebt en die vind je dan ook als voorwaarden terug bij Amazon (en elke andere ebookwinkel).

In Nederland spreken uitgevers en ebookwinkels zich niet zo expliciet uit maar komt het in de praktijk toch echt op hetzelfde neer. Ebooks worden verkocht en je mag ze zelfs downloaden maar ook in Nederland oefenen de uitgevers en ebookwinkels met voorwaarden en DRM zo veel mogelijk controle uit. Gelukkig hebben we grotendeels afscheid genomen van Adobe DRM – dat grote restricties met zich meebracht – maar ook met watermerkbeveiliging proberen uitgevers en auteurs nog steeds af te dwingen wat je wel en niet mag doen met een legaal gekocht en gedownload ebook:

drm eigenaarschap watermerkbeveiliging

Dit ebook is helemaal van mij volgens Elly’s Choice. Ze hebben er wel, omdat het van mij is, allerlei kenmerken in aangebracht die duidelijk maken dat ik de koper ben. Dan wordt het nieuws iets minder goed want ook al is het ebook helemaal van mij, doorverkopen, uploaden of hoe dan ook verder verspreiden is niet toegestaan. Oh en die kenmerken die ze in het boek geplaatst hebben zijn bedoeld om me te kunnen aanspreken als iemand anders mijn ebook in zijn bezit heeft.

Het feit dat er uberhaupt beveiliging is aangebracht is al bewijs natuurlijk al dat je helemaal niet de eigenaar bent van het ebook.

Terug naar het uitlenen van ebooks

De echte vraag die ik door het Europese Hof van Justitie beantwoord had willen zien is dus eigenlijk niet of bibliotheken ebooks kunnen uitlenen maar of ebooks juridisch gezien hetzelfde zijn als fysieke boeken in de Auteurswet en de Europese Leenrechtrichtlijn. Vindt er een eigendomsoverdracht plaats bij de verkoop  van een ebook en zo ja, geldt de uitputting van het distributierecht ook voor ebooks? En als dat zo is, geldt het leenrecht dan eveneens voor ebooks?

Dat was idealiter het antwoord geweest op meerdere ebookgerelateerde vragen. Ben je als koper eigenaar van je ebook en mag een ebookwinkel dus geen beveiliging meer gebruiken? Mag je ebooks weggeven en doorverkopen zolang je daarbij maar geen kopie maakt van de ebooks? En kan een bibliotheek ze uitlenen?

En het is niet alsof de Haagse rechtbank de vraag over de uitputting van het distributierecht niet gesteld heeft. De Nederlandse rechtbank legde expliciet de link tussen het kunnen uitlenen van ebooks (leenrecht) en de uitputting van het distributierecht maar het Europese Hof vindt de discussie niet relevant en gaat in plaats daarvan in op de letter van het leenrecht.

Kort samengevat vult het Hof creatief in dat het onder het leenrecht bij uitlenen van exemplaren in sommige gevallen ook kan gaan om digitale exemplaren. En aangezien de leenrechtregeling volledig geschreven is op het uitlenen van fysieke exemplaren stelt het Hof dat bibliotheken weliswaar ook digitale exemplaren mogen uitlenen maar daarbij effectief het uitleenproces van fysieke exemplaren moet nabootsen: het one copy one user model waarbij een ebook maar aan één lener uitgeleend kan worden en waarbij er een leenrechtvergoeding per uitlening aan de rechthebbenden betaald moet worden.

Vanuit het auteursrechtperspectief heeft het Hof daarmee voor een (mogelijk) betere balans gezorgd: bibliotheken hebben nu meer opties voor uitlenen van ebooks terwijl, behalve de uitgevers, nu ook expliciet de auteurs daarvan mee moeten profiteren. Of bibliotheken hier echt iets mee opschieten weet ik niet. Deze nieuwe mogelijkheid is niet echt compatibel met de bestaande wijze van ebooks uitlenen en er zullen compleet nieuwe modellen ontwikkeld moeten worden voor aanschaf van voldoende exemplaren en het uitlenen ervan.

Maar door het uitlenen van ebooks met deze constructie onder het leenrecht te brengen heeft het Hof nagelaten duidelijkheid te geven over wat je wel en niet met ebook exemplaren mag doen. Uitputting van het distributierecht mag dan in deze uitspraak niet relevant worden geacht door het Hof maar het blijft de essentiële voorwaarde bij het kopen van de exemplaren/werken die uitgeleend mogen worden. Uitlenen kan namelijk nog steeds niet als je niet de eigenaar bent van dat exemplaar en dus blijft de vraag hangen wie nou precies het eigenaarschap, of zeggenschap, heeft over dat gekochte ebook.

We weten hoe de ebookwinkels en uitgevers er tegenaan kijken met hun voorwaarden, DRM en watermerkbeveiliging maar ik heb hoop dat het laatste woord hierover nog niet uitgesproken is door het Europese Hof van Justitie. Al was het maar om er voor te zorgen dat niemand zich kan bemoeien met mijn gekochte ebooks.

Verder lezen: Europese Hof van Justitie: Bibliotheken kunnen ebooks uitlenen onder het leenrecht (maar wel onder bepaalde voorwaarden)

#

Waar koop je de top 10 bestseller ebooks het goedkoopst in november 2016 (plus de actuele ebookacties)

bestseller ebooks ebookactiesIn tegenstelling tot fysieke boeken vallen ebooks niet onder de Wet op de vaste boekenprijs. Dat betekent niet dat er veel met prijzen gestunt wordt maar toch kun je regelmatig Nederlandse ebooks voor (zeer) uiteenlopende prijzen aantreffen bij de ebookwinkels.

Elke maand kijk ik daarom naar de top 10 bestsellers uit de Bestseller 60, controleer of die ook als ebook te verkrijgen zijn en vergelijk de prijzen bij de verschillende ebookwinkels. Waar koop je de bestseller ebooks voor de laagste prijs?

Daarnaast zijn er altijd wel ebookacties gaande waarbij je (ook niet-bestseller ebooks) tijdelijk met flinke korting kunt kopen. Een overzicht van deze ebookacties vind je ook terug in dit artikel.

De huidige top 10 bestseller ebooks

De Bestseller 60 lijst, die opgesteld wordt door het CPNB op basis van verkoopgegevens van ruim 900 boekwinkels, gaat uit van de verkochte gedrukte boeken. Het levert natuurlijk wel een beeld op van wat (waarschijnlijk) de bestverkopende titels zijn, ongeacht of het papieren boeken of ebooks zijn.

November is vaak een wat rustige maand qua acties, zo tussen de Kinderboekenweek en de feestdagen in december in. Dat blijkt ook wel uit het overzicht deze maand want het is qua prijsverschillen een ronduit saaie maand en de koopjesjagers zullen nog even geduld moeten hebben tot over een paar weken de decemberacties weer ‘losbreken’. Hoe dan ook: deze week (week 46 2016) zijn dat de volgende tien titels:

  1. Judas door Astrid Holleeder
  2. Juliana door Jolande Withuis
  3. Johan Cruijff. Mijn verhaal door Johan Cruijff
  4. De greppel door Herman Koch
  5. De wereld volgens Gijp door Michel van Egmond
  6. De levens van Jan Six door Geert Mak
  7. SinterWoezel en Pietje Pip door Guusje Nederhorst
  8. Kwaadschiks door A.F.Th. van der Heijden
  9. Toen het donker werd door Simone van der Vlugt
  10. Pogingen iets van het leven te maken door Hendrik Groen

De ebookwinkels

Ook nu weer kijk ik naar de prijzen van bestseller ebooks bij Bol/Kobo (zelfde Nederlandstalige aanbod en prijzen), Bruna, Ebook.nl, Libris.nl, Amazon.nl en Google Play Books. De iBookstore van Apple laat ik buiten beschouwing aangezien ik principieel tegen de door hen gebruikte (en onverwijderbare) DRM ben. De iBookstore is, net als o.a. de sites van AKO en ECI, wel onderdeel van de ebookprijsvergelijker Boogsy.

In het onderstaande overzicht neem ik ook de goedkoopste prijs op per titel zoals ze bij Boogsy vermeld worden en vermeld ik als dat een ebookwinkel is die niet in het bovengenoemde rijtje voorkomt.

Let op dat de prijzen sterk kunnen variëren en dat de in deze blogpost vermelde prijzen gelden op het moment van publiceren (17 november 2016). Wil je op een later moment ebooks kopen voor de prijzen zoals ze hier vermeld worden? Dan kan het lonen om alsnog even goed rond te kijken waar dat ebook het goedkoopst te krijgen is.

In tabelvorm

[De groen gemarkeerde prijzen zijn de goedkoopste keuzes voor de ebooktitels in kwestie]

[De groen gemarkeerde prijzen zijn de goedkoopste keuzes voor de ebooktitels in kwestie]


Heel spannend is het deze maand absoluut niet. Bijna alle titels hebben letterlijk overal dezelfde prijs deze week en het maakt weinig uit waar je de ebooks koopt. Er is ebookactie gaande die zowel de ebookversie van Johan Cruijff als De wereld volgens Gijp goedkoper maakt (6,99) hoewel het raar genoeg dus wel uitmaakt bij welke ebookwinkel je het boek van Cruijff aanschaft. Bij Amazon is de Nederlandstalige versie simpelweg (nog steeds) niet beschikbaar – de prijs is voor het Engelstalige exemplaar – maar ook via Google Play Books wordt de titel niet voor die tijdelijk lagere prijs aangeboden. Raar genoeg geldt dat ook voor ebook.nl die zelfs het duurste is.

Sinterklaas nadert en het prentenboek SinterWoezel en Pietje Pip uit 2014 is daarom terug in de top 10 gekomen. Ebookversies worden alleen maar bij Amazon en Google Play Books aangeboden (die 1 euro goedkoper zijn dan de papieren versie) maar onthoud dat je deze dan verplicht via respectievelijk de Kindle app of Google Play Books app moet lezen.

Tot slot is Pogingen iets van het leven te maken ook weer eens terug in de top 10. Deze is frequent in de aanbieding geweest het afgelopen jaar maar deze keer staat die bij bijna alle ebookwinkels voor de volle mep (12,99) in de etalage. Behalve bij Google Play Books want die rekent nog steeds 8,83 euro. Dat scheelt toch weer ruim 4 euro als je deze titel nog steeds niet gekocht had.

Conclusies?

De autobiografie van Johan Cruijff en de biografie van René van der Gijp zijn deze maand met extra korting verkrijgbaar hoewel je bij het boek van Cruijff dus wel even goed moet opletten waar je die precies gaat halen. Liefhebbers van digitale prentenboeken weten dat ze sowieso deze het beste via apps op een tablet kunnen lezen en dat komt goed uit aangezien de digitale Sinterklaas editie van Woezel en Pip alleen bij Amazon en Google Play Books te koop is. Hoewel Hendrik Groen bij Google Play Books nog wel in de aanbieding is, wil je misschien daarvoor toch liever wachten tot deze titel binnenkort met korting elders te koop is.

Kijk je naar de laagste prijzen van de titels bij alle ebookwinkels, dan betaal je €101,79 voor de tien ebooks in plaats van €200,88 voor de papieren edities. Daarmee betaal je dus 50,7% van de prijs van de papieren versie (dat was 48% vorige maand).

Ebookacties

Uitgevers zijn voorzichtig met de prijzen van (bestseller) ebooks maar dat wil niet zeggen dat er niet regelmatig acties zijn waarbij ebooks wel degelijk voor (zeer) aantrekkelijke prijzen tijdelijk te koop zijn. Ook deze probeer ik elke maand in kaart te brengen. Je vindt ze hieronder terug met een beschrijving en de datum tot wanneer de actie loopt:

  • [doorlopend] Bij Amazon zijn er constant aanbiedingen en die vind je vooral bij de Kindle deals van de maand;
  • [doorlopend] Bij Kobo vind je dagelijks een nieuwe deal met meestal 50% korting;
  • [doorlopend] Bij ebook.nl is er elke week een dinsdagdeal met een titel die gedurende twee dagen tussen de 30% en 50% afgeprijsd wordt;
  • [doorlopend] Ebook.nl heeft nu een speciale pagina waar *alle* ebooks op te vinden zijn die op dit moment in de aanbieding zijn;
  • [doorlopend] Via Bruna.nl is er één ebook elke week extra voordelig als eTopper;
  • [doorlopend] Bij Libris.nl is er elke week een Ebook van de week met een titel die meestal met 50% korting te krijgen is die week. De weekdeal wordt elke vrijdag ververst;
  • [doorlopend] Ook bij Bol wordt er elke week een titel in de aanbieding gedaan (de weekaanbieding). Deze aanbieding wordt elke dinsdag ververst. Lees je liever Engelstalige ebooks? Dan vind je bij Bol hier ook elke week een aanbieding;
  • [doorlopend] Ebookalarm: Elke dag gaat een titel van Singel Uitgeverijen in de aanbieding en kun je die gedurende die dag voor 1,99 of 2,99 kopen via Kobo;
  • [doorlopend] Kindle deals van de maand. Elke maand gaan er tientallen Nederlandstalige ebooks in de aanbieding (gemiddeld 50% korting)
  • [doorlopend] Op zoek naar diverse ebookaanbiedingen bij Bruna? Die vind je terug op de aanbiedingenpagina;
  • Sinterklaas kan meer dan 100 titels voor 6,99 euro inslaan voor cadeautjes maar natuurlijk kun je ook zelf meeprofiteren van deze actie. De link gaat naar Bol.com maar deze titels zijn ook elders voor deze prijs te koop. De actie loopt nog tot en met 31 oktober;
  • Sla je liever ebooks in bulk in? Bij Bol is er weer de stapelkortingsactie waarbij je 20% korting krijgt bij aankoop van 2 titels, 30% bij 3 en 40% bij vier titels. In totaal kun je kiezen uit iets meer dan 100 titels;
  • Bij Kobo kun je 3 titels kiezen (uit een aanbod van 100) en daar krijg je dan 30% korting op. Deze actie duurt tot en met 30 november;
  • Deze maand kwam het 21ste deel van de Jack Reacher boeken uit. Bij ebook.nl worden de voorgaande delen gepromoot voor slechts 4,99 euro per stuk. Deze actie loopt nog tot en met 28 november;
  • De avonden worden langer en dan leest zo’n Scandinavische thriller ook wel fijn weg. T/m 30 november zijn er via ebook.nl een flink aantal titels voor 5,99 euro te koop;
  • Ook de eerdere titels van Herman Koch worden via ebook.nl gepromoot tot en met 4 december voor 5,99 euro per stuk (en korte werken voor 0,99 euro);
  • Terwijl de titels van A.F.Th. van der Heijden voor 4,99 euro te koop zijn tot en met 10 december;
  • In het kader van het verschijnen van het nieuwe boek (En ik herinner me Titus Broederland) van Auke Hulst zijn haar vorige boeken tot en met 4 december voor 5,99 euro te koop;
  • In het kader van het verschijnen van het nieuwe boek (De eerste vrouw) van Susan Smit zijn haar vorige boeken tot en met 30 november voor 4,99 euro te koop;
  • Twee kanshebbers voor de NS Publieksprijs (Neem een geit van Claudia de Breij en Ma van Hugo Borst) zijn t/m 23 november voor 2,99 euro te koop;
  • De Amerikaanse prinses van Annejet van der Zijl is ook genomineerd voor de NS Publieksprijs (en de Libris Geschiedenis Prijs). Daarom zijn haar vorige boeken tijdelijk (t/m 23 november) in de aanbieding voor 4,99 euro;
  • In het kader van het verschijnen van het nieuwe boek (De vijftiende affaire) van James Patterson Smit zijn zijn vorige boeken tot en met 10 december voor 4,99 euro te koop;
  • Nog niet alle boeken van Heleen van Rooyen gelezen? Tot en met 30 november zijn alle romans voor 4,99 euro per stuk toe te voegen aan je winkelwagentje;
  • 2016 is het Roald Dahl jaar. Nog tot en met 6 december zijn alle ebooks van deze kinderboekenschrijver voor 5,99 euro per stuk te koop;
  • Carry Slee won de Gouden Boekenstapel en daarom zijn tot en met 5 december al haar boeken voor 4,99 euro verkrijgbaar;

#

Betaal wat je wil voor DRM-vrije digitale comics bij Panel Syndicate

Comics hebben – meer dan boeken – relatief snel een nieuwe markt aangeboord met digitale versies. De introductie van de eerste iPad betekende ook meteen een grote markt voor de kleurrijke comics die perfect gelezen kunnen worden op een tablet. Inmiddels is Comixology het grootste verkoopplatform waar comics van honderden grote (en vooral kleine) uitgevers te koop worden aangeboden. Amazon – de huidige eigenaar van Comixology – publiceert geen cijfers maar de totale markt, alleen in Amerika al, was vorig jaar goed voor ruim 1 miljard dollar.

Het interessante aan de comicsmarkt is dat de oude traditionele modellen het nog steeds goed doen (de verkoop van fysieke comics is dit jaar op recordhoogte gekomen terwijl de digitale comics tegelijk met hun papieren tegenhangers ook massaal online verkocht worden) maar dat er ook ruimte is voor uitgevers met een ander model. Zo publiceert Image Comics – ooit begonnen in de jaren 90 als collectief van tekenaars en schrijvers die voor zichzelf wilden beginnen – weliswaar op traditionele wijze zowel hun fysieke als digitale comics maar zijn de digitale comics zowel via hun website als via Comixology te koop als DRM-vrije downloads.

panel syndicate
Afgelopen week toonde de Goodreads aanbevelingen-widget ineens een titel die ik nog niet kende. Omdat ik de afgelopen jaren al veel comics van schrijver Brian K. Vaughan gelezen heb (o.a. Y: The Last Man en Saga) werd The Private Eye aanbevolen.

Dit blijkt een bijzondere serie te zijn want deze wordt niet via een traditionele uitgever uitgegeven maar door Panel Syndicate, een (hele) kleine uitgever die door Vaughan en tekenaar Marcos Martin zelf opgezet is. Het doel is simpel: het maken en verkopen van “DRM-free digital comics directly from creators to readers around the world, for whatever the hell they want to pay“. The Private Eye was de eerste titel die ze op deze manier publiceerden en het succes daarvan was groot genoeg om verder te gaan met nog twee andere series waar regelmatig nieuwe nummers van uitgegeven worden.

The Private Eye is inmiddels als serie afgelopen na 10 nummers en is gebundeld in twee tradepaperbacks van elk vijf nummers. Ook voor deze bundels bepaal je zelf wat je er voor wilt betalen (alleen via Paypal overigens) en na betalen kun je de digitale comics downloaden in PDF, CBR of CBZ formaat. Die bestanden zijn m.b.v. vele apps te lezen op zowel een iPad (o.a. ComicFlow, iComix, Chunky of ComicZeal) als een Android tablet (Perfect Viewer) maar ook op een computer (o.a. ComicRack).

Extra interessant is dat de comics van Panel Syndicate allemaal opgemaakt zijn om vanaf een scherm gelezen te worden in liggend (landscape) formaat. Dat is even wennen maar werkt verrassend goed.

Kortom, Panel Syndicate doet echt wat nieuws en heeft mijns inziens een prachtig model bedacht dat navolging verdient bij andere schrijvers en tekenaars. En lezers! Ik heb een tientje betaald om The Private Eye te kunnen lezen en ga zeker ook de andere series in de gaten houden. Betalen wat je wil voor DRM-vrije comics, wat een briljant idee.

#

Europese Hof van Justitie: Bibliotheken kunnen ebooks uitlenen onder het leenrecht (maar wel onder bepaalde voorwaarden)

leenrechtOp 10 november 2016 heeft het Europese Hof van Justitie uitspraak gedaan (C-174/15) over de prejudiciële vragen die door de Haagse Rechtbank aan het Europese Hof van Justitie waren gesteld over het (kunnen) uitlenen van ebooks. Het Hof oordeelt dat het uitlenen van ebooks door openbare bibliotheken inderdaad kan vallen onder de richtlijn inzake het verhuur- en het uitleenrecht. Onder bepaalde omstandigheden.

Met deze uitspraak komt een einde aan een langlopende discussie tussen de openbare bibliotheken en uitgevers over de mogelijkheden voor bibliotheken om ebooks te kunnen uitlenen op dezelfde manier als dat ze al meer dan honderd jaar papieren boeken uitlenen. Het betekent echter niet dat bibliotheken nu onbeperkt ebooks kunnen inkopen en gaan uitlenen. Het Hof verbindt namelijk meerdere voorwaarden aan het digitale uitlenen door bibliotheken die de komende jaren nog uitgewerkt zullen moeten worden. De Vereniging van Openbare Bibliotheken is daarom blij met de uitspraak (PDF) maar ook (terecht) voorzichtig met het doen van uitspraken over wat deze uitspraak gaat betekenen voor de toekomstige dienstverlening van bibliotheken.

Hoe is deze hele kwestie begonnen? Wat heeft het Europese Hof van Justitie nu precies bepaald? En wat zijn de overwegingen die een rol (kunnen) spelen in het vervolgtraject om ook daadwerkelijk alle ebooks uit te kunnen lenen?

Hoe begon het?

De juridische discussie over het uitlenen van ebooks kreeg eind februari 2013 breed de aandacht toen het voor de Vereniging Openbare Bibliotheken (VOB) teleurstellende nieuws door minister Bussemaker naar buiten werd gebracht in de aanloop naar de nieuwe Bibliotheekwet. Zij concludeerde, met een uitgebreid onderzoeksrapport als basis, dat er geen wettelijke grondslag is voor het uitlenen van ebooks door openbare bibliotheken. Hoewel het uitlenen van fysieke boeken onder het leenrecht (of beter gezegd, de leenrechtexceptie) valt, zou dat niet gelden voor het uitlenen van ebooks. Bibliotheken konden geen ebooks uitlenen onder het leenrecht en deze moesten dus expliciet afspraken gaan maken met (alle) uitgevers om dit wel te doen.

Dat is precies wat de bibliotheken deden en in januari 2014 werd het huidige ebookplatform geïntroduceerd met op dit moment een aanbod van ca. 11.000 titels, een kwart van de ebooks die ook verkocht worden. Desondanks startte de VOB op 19 juni 2013 een proefprocedure bij de Haagse rechtbank tegen de Stichting Leenrecht om een principiële uitspraak te krijgen over het kunnen uitlenen van ebooks onder het leenrecht.

Leenrecht en uitputting van het distributierecht

Aanleiding voor deze procedure was een arrest van het Europese Hof van Justitie waarin het Europese Hof verder verhandelen van aangeschafte software als legaal beoordeelde, het zogenaamde UsedSoft/Oracle arrest. Dit arrest ging over het kunnen overdragen van het eigenaarschap van een softwarelicentie en maakte het onder specifieke voorwaarden, mogelijk om het gebruiksrecht/licentie van gedownloade software over te dragen aan een ander.

Het bijzondere aan deze uitspraak was dat voor het eerst vastgesteld werd dat uitputting van het distributierecht ook voor digitale goederen kon gelden. De VOB ziet ebooks als vergelijkbare digitale goederen en vandaar de vordering van de VOB dat het verkopen van ebooks ook gewoon onder het distributierecht zou moeten vallen. Uitgevers zouden daarmee helemaal geen zeggenschap meer hebben over ebookexemplaren die ze al verkocht hebben waardoor bibliotheken ze zonder bezwaren kunnen uitlenen.

Uitputting van het distributierecht is bepalend voor het kunnen uitlenen van papieren boeken bij bibliotheken. Als iemand een exemplaar van een (papieren) boek aanschaft dan is die persoon ook de eigenaar van dat exemplaar. Dat exemplaar kan je doorverkopen, weggeven of uitlenen aan een ander zonder dat de auteur of uitgever zich daar tegen kan verzetten. Het distributierecht – het auteursrecht van een rechthebbende om te bepalen hoe een exemplaar verspreid mag worden – komt te vervallen zodra het exemplaar verkocht door de rechthebbende of met diens toestemming (door een uitgever). Dankzij dit uitgeputte distributierecht ontstaat de mogelijkheid voor bibliotheken om gekochte boeken uit te lenen zonder dat auteurs of uitgevers daar bezwaar tegen kunnen maken.

Maar omdat het (grootschalig) uitlenen van exemplaren door bibliotheken kan botsen met de verkoop van dezelfde titels, is er – in 1996 – een wettelijke grondslag ingebouwd in (artikel 15c van) de Auteurswet die een vergoeding toekent aan de rechthebbenden als hun boeken uitgeleend worden via de bibliotheken: het leenrecht. Sinds die tijd regelt een collectieve beheersorganisatie, de Stichting Leenrecht, het innen van de leenrechtvergoedingen bij de bibliotheken en het weer afdragen ervan aan de rechthebbenden. Auteurs ontvangen dus via de Stichting Leenrecht een vergoeding op basis van de uitleencijfers van de door hen geschreven boeken. Een regeling die uiteindelijk dus gebaseerd is op het feit dat de rechten uitgeput zijn van boeken.

Proefprocedure

De Nederlandse Auteurswet biedt geen enkel aanknopingspunt en daarom zat er niets anders op dan het Europese Hof van Justitie te verzoeken om opnieuw naar de Europese auteursrechtrichtlijn (2001/29) en de Europese richtlijn over het verhuurrecht en leenrecht (2006/115) te kijken vanuit de vraag of het uitlenen van ebooks hier nu wel of niet onder valt. Het antwoord geldt dan ook meteen voor de auteurswetgeving in alle Europese landen aangezien die wetgeving daar (verplicht) van afgeleid is.

De VOB stuurde aan op het rechtstreeks vragen kunnen stellen aan het Europese Hof van Justitie met de proefprocedure tegen de Stichting Leenrecht en, nadat LIRA, Pictoright en het Nederlands Uitgeversverbond zich in deze rechtszaak aansloten, vond op 27 mei 2014 de zitting plaats bij de Haagse rechtbank. Met het UsedSoft arrest in de hand vroeg de VOB de Haagse rechtbank om prejudiciële vragen te stellen aan het Europese Hof van Justitie om zo die principiële uitspraak en (definitieve) interpretatie te krijgen.

Daar ging de Haagse rechtbank in mee en ook al bleken de verschillende partijen ieder hun eigen vragen te willen stellen, uiteindelijk volgde dan het vonnis op 1 april 2015 met de prejudiciële vragen aan het Europese Hof van Justitie. De rechtbank bakende zelf al de gewenste situatie voor het kunnen uitlenen van ebooks af. Door o.a. specifiek (en alleen) prejudiciële vragen te stellen over het mogen uitlenen van downloadbare romans, verhalenbundels, biografieën, reisverslagen, kinderboeken en jeugdliteratuur (zodat studieboeken er buiten bleven).

Daarnaast stuurde de rechtbank expliciet op een one copy, one user-model, waarbij een ebook niet meer beschikbaar is voor anderen indien dit uitgeleend is omdat dit overeenkomt met de belangrijkste voorwaarde in het UsedSoft/Oracle arrest: bij (tijdelijke) overdracht van het eigenaarschap heeft slechts één persoon toegang tot het digitale materiaal. Een schril contrast overigens met het one copy, multiple user model dat door de bibliotheken op het huidige ebookplatform wordt gebruikt en waarbij een ebooktitel onbeperkt geleend kan worden.

De prejucidiële vragen aan het Europese Hof van Justitie

De Haagse Rechtbank stelde de volgende prejudiciële vragen aan het Europese Hof van Justitie:

1. Dienen de artikelen 1 lid 1,2 lid 1 sub b en 6 lid 1 van richtlijn 2006/115 aldus te worden uitgelegd dat onder “uitlening” als daar bedoeld mede is te verstaan het zonder direct of indirect economisch of commercieel voordeel via een voor het publiek toegankelijke instelling voor gebruik ter beschikking stelten van auteursrechtelijk beschermde romans, verhalenbundels, biografieën, reisverslagen, kinderboeken en jeugdliteratuur:
– door een kopie in digitale vorm (reproductie A) op de server van de instelling te plaatsen en het mogelijk te maken dat een gebruiker die kopie door middel van downloaden kan reproduceren op zijn eigen computer (reproductie B),
– waarbij de kopie die de gebruiker tijdens het downloaden maakt (reproductie B), na verloop van een beperkte termijn niet meer bruikbaar is, en
– waarbij andere gebruikers gedurende die termijn de kopie (reproductie A) niet kunnen downloaden op hun computer?

Het one copy one user model wordt in processtapjes uitgeschreven ter illustratie om duidelijk te maken dat dezelfde voorwaarde als in het UsedSoft/Oracle arrest gevolgd wordt. Het is echter wel meteen de kern van de zaak: kan het uitlenen van ebooks (middels het one copy one user model) worden aangemerkt als uitlenen in de zin van de Europese Leenrechtrichtlijn?

2. Als vraag 1. bevestigend moet worden beantwoord, staat artikel 6 van richtlijn 2006/115 en/of een andere bepaling van het Unierecht eraan in de weg dat lidstaten aan de toepassing van de in artikel 6 van richtlijn 2006/115 opgenomen beperking op het uitleenrecht de voorwaarde stellen dat de door de instelling ter beschikking gestelde kopie van het werk (reproductie A) in het verkeer is gebracht door een eerste verkoop of andere eigendomsovergang van die kopie in de Unie door de rechthebbende of met zijn toestemming in de zin van artikel 4 lid 2 van richtlijn 2001/29?

Hier komt de uitputting van het distributierecht expliciet aan bod (artikel 4, lid 2 van de Auteursrechtrichtlijn) terwijl artikel 6 van de Leenrechtrichtlijn regelt dat auteurs een vergoeding ontvangen voor de uitleningen. In het geval dat het uitlenen van ebooks inderdaad toegestaan is onder het leenrecht, geldt dan dezelfde voorwaarde (net als bij papieren boeken) dat het uitlenen alleen mag plaatsvinden met een exemplaar dat via verkoop of andere eigendomsoverdracht door de rechthebbende al op de markt is gebracht? Want alleen dan is het distributierecht uitgeput en kunnen bibliotheken ‘aan de slag’.

3. Als vraag 2. ontkennend moet worden beantwoord, stelt artikel 6 van richtlijn 2006/115 andere eisen aan de herkomst van de door de instelling ter beschikking gestelde kopie (reproductie A), zoals bijvoorbeeld de eis dat die kopie is verkregen uit legale bron?

Mocht het Hof niet mee willen gaan in het scheppen van de voorwaarde dat een eerste verkoop van een ebook voldoende is om het uit te kunnen (mogen) lenen, biedt artikel 6 van de Leenrechtrichtlijn ruimte om andere eisen te stellen aan waar een uitleenbaar ebook vandaan mag komen? Deze is vraag komt vooral voort uit de vrees van uitgevers die willen voorkomen dat doorverkochte/gedoneerde/illegale of op andere wijze verkregen ebooks door bibliotheken uitgeleend kunnen worden en er afbreuk wordt gedaan aan de normale exploitatie van een ebook(titel).

4. Als vraag 2. bevestigend moet worden beantwoord, dient artikel 4 lid 2 van richtlijn 2001/29 aldus te worden uitgelegd dat onder de eerste verkoop of andere eigendomsovergang van materiaal als daar bedoeld mede wordt verstaan het op afstand door middel van downloaden voor gebruik voor onbeperkte tijd ter beschikking stellen van een digitale kopie van auteursrechtelijk beschermde romans, verhalenbundels, biografieën, reisverslagen, kinderboeken en jeugdliteratuur?

Mocht het Hof wel vinden dat de voorwaarde van een eerste verkoop voldoende is, dan wil de Haagse Rechtbank expliciet weten of met de verkoop van een ebook(exemplaar) het distributierecht uitgeput is. Dit is, behalve interessant voor het kunnen uitlenen van ebooks, vooral bepalend in de discussie over het eigenaarschap van een ebook. Indien het Hof dit bepaalt dan zouden ebooks ook doorverkocht kunnen worden en dat is de essentie van de rechtszaken tegen Tom Kabinet.

De antwoorden van het Europese Hof van Justitie

Het is allereerst belangrijk om te beseffen dat het Europese Hof van Justitie nooit algemeen geldende ‘generieke’ uitspraken doet maar zich juist altijd beperkt tot het beantwoorden van de vragen zoals die voor die exacte casus gelden. Een uitspraak van het Hof in een enkele zin samenvatten, zoals de koppen op nieuwssites dat altijd neigen te doen, is daarmee ook nutteloos want zo’n uitspraak moet altijd in het licht gezien worden van de specifieke vragen die het Hof heeft gekregen.

Eerste vraag

Dat gezegd hebbende zit het Europese Hof deze keer overduidelijk een beetje te worstelen met de letterlijke aanpak die ze normaliter zou hanteren en waarbij er puur naar de letter van de wet gekeken wordt. Het Hof kan er namelijk niet om heen dat in de Leenrechtrichtlijn onstoffelijke voorwerpen en niet-vastgelegde exemplaren, zoals digitale kopieën, uitgesloten worden omdat de hele wetgeving is geformuleerd en gebaseerd op stoffelijke/fysieke producten. Dit was nou net de reden waarom de Nederlandse regering op hun voor de bibliotheken ongunstige standpunt uitkwam.

Het Hof laat echter – mijns inziens – een fraai staaltje tekst-tovernarij los op de wetteksten wat er ongeveer op neerkomt dat nergens in de relevante wetgeving digitale uitlening van digitale boeken expliciet uitgesloten wordt. Eigenlijk legt het Hof alles wat je ten nadele van het uitlenen van ebooks zou kunnen uitleggen in de richtlijnen en overige verdragen, expres in het voordeel uit. Dit is een wat wankele constructie maar het Hof brengt een iets solidere bodem aan door te wijzen op het belang en prioriteit om de belangen van auteurs te beschermen: Het zou voorts indruisen tegen het algemene beginsel van een hoog beschermingsniveau voor auteurs wanneer digitale uitlening volledig zou worden uitgesloten van de werkingssfeer van richtlijn 2006/115 (#46).

Daarmee navigeert het Hof naar een hele andere onderbouwing van een bevestigend antwoord op de eerste vraag dan waar de Haagse rechtbank van uitging. Het Hof zet de argumenten over het afbakenen van de categorieën ebooks en dat van de uitputting van het distributierecht op de achtergrond en focust zich, in navolging van de conclusie van de Advocaat-Generaal in juni van dit jaar, op de auteursrechtelijke belangen van auteurs en de culturele rol van de bibliotheek.

Gezien het belang van de openbare uitlening van digitale boeken en om zowel de nuttige werking van de in artikel 6, lid 1, van richtlijn 2006/115 vervatte afwijking ten behoeve van openbare uitlening (hierna: „uitzondering voor openbare uitlening”) als de bijdrage van deze uitzondering aan de bevordering van culturele activiteiten te beschermen, kan dus niet worden uitgesloten dat artikel 6, lid 1, van richtlijn 2006/115 ook van toepassing is in gevallen waarin de door een voor het publiek toegankelijke bibliotheek verrichte handeling, met name met het oog op de in artikel 2, lid 1, onder b), van die richtlijn vervatte voorwaarden, kenmerken vertoont die in wezen vergelijkbaar zijn met die van de uitlening van gedrukte werken.(#51)

Dankzij de afbakening die de Haagse rechtbank zelf al gedaan had om van een one copy, one user model uit te gaan ziet het Europese Hof grote gelijkenis met het uitlenen van fysieke boeken. En komt tot het antwoord dat het uitlenen van ebooks onder het leenrecht gerekend kan worden als het one copy, one user model gevolgd wordt:

Gelet op een en ander dient op de eerste vraag te worden geantwoord dat artikel 1, lid 1, artikel 2, lid 1, onder b), en artikel 6, lid 1, van richtlijn 2006/115 aldus moeten worden uitgelegd dat het begrip „uitlening” in de zin van deze bepalingen mede de uitlening omvat van een digitale kopie van een boek waarbij deze kopie op de server van een openbare bibliotheek wordt geplaatst en het mogelijk wordt gemaakt dat een gebruiker die kopie door middel van downloaden op zijn eigen computer reproduceert, zodanig dat tijdens de uitleenperiode slechts één kopie kan worden gedownload en de door deze gebruiker gedownloade kopie na afloop van die periode door hem niet meer kan worden gebruikt.(#54)

Tweede vraag

Ook bij het beantwoorden van de tweede vraag gaat het Hof bewust een andere kant op dan waar in de vraagstelling op aangestuurd werd. In plaats van uitspraak te doen over de vraag of het uitlenen van ebooks is toegestaan met ebookexemplaren waar het distributierecht van is uitgeput, trekt het Hof die connectie juist uit elkaar. Het Hof constateert dat het vraagstuk over uitputting van distributierecht losstaat van het leenrecht zelf (#57). Het idee hierachter is wederom de bescherming van de belangen van de auteur die in de leenrechtrichtlijn toestemming moet geven danwel gecompenseerd dient te worden.

Die belangen van de auteur worden wel degelijk gediend door voor het leenrecht uit te gaan van een exemplaar dat door de auteur zelf in omloop is gebracht en het Hof kan ondanks de afwijkende route daarom ook bevestigend antwoorden op de tweede prejudiciële vraag:

Gelet op een en ander dient op de tweede vraag te worden geantwoord dat het Unierecht, en met name artikel 6 van richtlijn 2006/115, aldus moet worden uitgelegd dat dit recht er niet aan in de weg staat dat een lidstaat aan de toepassing van artikel 6, lid 1, van richtlijn 2006/115 de voorwaarde verbindt dat de door de openbare bibliotheek ter beschikking gestelde digitale kopie van een boek in het verkeer is gebracht door een eerste verkoop of andere eigendomsovergang van die kopie in de Unie door de houder van het distributierecht of met zijn toestemming in de zin van artikel 4, lid 2, van richtlijn 2001/29 (#65).

Het Hof lijkt met deze formulering vooral geprobeerd te hebben om geen expliciete uitspraak te doen over uitputting van distributierecht voor ebooks hoewel het bevestigende antwoord op de hele specifieke vraag dat nog steeds wel sterk impliceert natuurlijk.

Derde vraag

Het Hof kan eindelijk gerust ademhalen want voor het beantwoorden van de derde vraag kan letterlijk verwezen worden naar eerdere uitspraken. In de leenrechtrichtlijn wordt weliswaar niet uitdrukkelijk melding gemaakt van een vereiste dat de door de openbare bibliotheek ter beschikking gestelde kopie een legale oorsprong heeft maar in een eerder arrest (C-435/12, het arrest dat in Nederland zorgde voor het downloadverbod) had het Hof al bepaald dat voor een thuiskopie ook geen gebruik mag worden gemaakt van een ongeloorloofde kopie.

Bibliotheken zouden bij het uitlenen van ongeoorloofde kopieën ook piraterij aanmoedigen en daar is het Hof geen voorstander van:

Gelet op een en ander dient op de derde vraag te worden geantwoord dat artikel 6, lid 1, van richtlijn 2006/115 aldus moet worden uitgelegd dat deze bepaling eraan in de weg staat dat de daarin vervatte uitzondering voor openbare uitlening wordt toegepast op de terbeschikkingstelling van een digitale kopie van een boek door een openbare bibliotheek ingeval die kopie uit illegale bron is verkregen (#72).

Uitgevers kunnen gerust zijn, bibliotheken mogen geen illegale kopieën uitlenen.

Vierde vraag

En de vierde vraag hoeft het Hof niet te beantwoorden want dat zou alleen maar nodig zijn als bij de tweede vraag het niet mogelijk was geweest om het uitlenen van ebooks te koppelen aan de eerste verkoop of andere eigendomsovergangvraag van een kopie. Het Hof gaat daarom dus ook niet verder in op het vraagstuk van uitputting van het distributierecht bij ebooks.

Het Hof verklaart officieel voor recht

1)      Artikel 1, lid 1, artikel 2, lid 1, onder b), en artikel 6, lid 1, van richtlijn 2006/115/EG van het Europees Parlement en de Raad van 12 december 2006 betreffende het verhuurrecht, het uitleenrecht en bepaalde naburige rechten op het gebied van intellectuele eigendom, moeten aldus worden uitgelegd dat het begrip „uitlening” in de zin van deze bepalingen mede de uitlening omvat van een digitale kopie van een boek waarbij deze kopie op de server van een openbare bibliotheek wordt geplaatst en het mogelijk wordt gemaakt dat een gebruiker die kopie door middel van downloaden op zijn eigen computer reproduceert, zodanig dat tijdens de uitleenperiode slechts één kopie kan worden gedownload en de door deze gebruiker gedownloade kopie na afloop van die periode door hem niet meer kan worden gebruikt.

2)      Het Unierecht, en met name artikel 6 van richtlijn 2006/115, moet aldus worden uitgelegd dat dit recht er niet aan in de weg staat dat een lidstaat aan de toepassing van artikel 6, lid 1, van richtlijn 2006/115 de voorwaarde verbindt dat de door de openbare bibliotheek ter beschikking gestelde digitale kopie van een boek in het verkeer is gebracht door een eerste verkoop of andere eigendomsovergang van die kopie in de Europese Unie door de houder van het distributierecht of met zijn toestemming in de zin van artikel 4, lid 2, van richtlijn 2001/29/EG van het Europees Parlement en de Raad van 22 mei 2001 betreffende de harmonisatie van bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten in de informatiemaatschapp?.

3)      Artikel 6, lid 1, van richtlijn 2006/115 moet aldus worden uitgelegd dat deze bepaling eraan in de weg staat dat de daarin vervatte uitzondering voor openbare uitlening wordt toegepast op de terbeschikkingstelling van een digitale kopie van een boek door een openbare bibliotheek ingeval die kopie uit illegale bron is verkregen.

En wat betekent dit nu?

Het zijn ingewikkelde bewoordingen maar de essentie is gelukkig eenvoudig: het uitlenen van ebooks is toegestaan onder het leenrecht als dit gebeurt op basis van het one copy, one user model en daarbij de auteurs gecompenseerd worden. Deze ebooks moeten door verkoop of andere eigendomsoverdracht verkregen zijn en niet uit illegale bron.

Dit betekent dat – in beginsel – bibliotheken, net als bij papieren boeken, exemplaren van ebooks kunnen gaan inkopen die één op één uitgeleend kunnen (moeten) gaan worden. Hierbij moeten er dus net zo veel legale exemplaren worden ingekocht van een ebooktitel als dat er nodig zijn om uitgeleend te gaan worden want 1 ebookexemplaar kan slechts 1 gelijktijdige lener hebben. Net als bij de fysieke collecties ga je dus uitgeleende ebooks krijgen die gereserveerd moeten worden bijvoorbeeld.

Voor die categorie uitleningen geldt dat een leenrechtvergoeding per uitlening betaald moet worden aan de auteurs. Die vergoeding is al vastgesteld en afgestemd met de Stichting Leenrecht als het om fysieke boeken gaat maar bestaat nog niet voor ebooks. Dit zal dus door de bibliotheken, Stichting Leenrecht en LIRA met elkaar afgesproken moeten gaan worden.

Ook al is deze kwestie aangekaart door de openbare bibliotheken en wordt er in het arrest specifiek over openbare bibliotheken gesproken, het leenrecht is eveneens van toepassing op onderwijs- en onderzoeksbibliotheken die echter vrijgesteld zijn van het betalen van leenrechtvergoedingen. De praktijk is dat er in deze sector al decennia gewerkt wordt met licenties om (ook) ebooks af te nemen en dat de onderwijs- en onderzoeksbibliotheken niet beschikken over een ebookplatform waarmee voldaan kan worden aan de vereisten van een one copy, one user model. Ook deze bibliotheken zouden echter vervolgacties kunnen ondernemen aan de hand van dit Europese arrest.

Eén discussie eindigt maar tientallen nieuwe gaan beginnen

Op papier is het simpel en zou je wellicht verwachten dat alle stoplichten op groen staan om zo snel mogelijk alle ruim 40.000 Nederlandse ebooks te gaan uitlenen.

Het Europese Hof heeft echter alleen geconstateerd dat het juridisch mogelijk is om ebooks uit te gaan lenen onder dezelfde leenrechtregeling die voor fysieke boeken geldt.

Daar is de VOB natuurlijk blij mee maar de uitgevers juist absoluut niet omdat ze vrezen voor verstoring van de markt en hun omzet als bibliotheken goedverkopende ebooks ook kunnen uitlenen. De auteurs zijn ook verheugd omdat ze nu een vergoeding gaan krijgen voor uitleningen van ebooks want dat is in de huidige situatie met het ebookplatform veelal niet zo (omdat die vergoedingen bij de uitgevers belanden).

De praktijk is een heel stuk ingewikkelder. De bibliotheken willen waarschijnlijk niet hun bestaande ebookplatform en -dienstverlening totaal op de kop zetten. Ze hebben nu weliswaar de mogelijkheid om zonder toestemming van uitgevers ebooks te gaan uitlenen maar dit is aan stevige restricties onderhevig van het one copy, one user model. De 11.000 titels die nu – veel gebruiksvriendelijker – worden aangeboden wil de bibliotheek waarschijnlijk onder de huidige afspraken blijven aanbieden zodat ze geen extra exemplaren hoeven in te kopen of leners moeten gaan uitleggen waarom de digitale titel die ze willen lenen ineens uitgeleend is. Het ebookplatform zal hoe dan ook aangepast moeten worden om het one copy, one user model te ondersteunen maar dit zal voor een nieuwe titel niet de eerste keus zijn. De KB bevestigt dat ze de nieuwe mogelijkheden bij voorkeur met de bestaande afspraken willen combineren.

In het streven naar het kunnen uitlenen van ebook bestsellers hebben zowel de bibliotheken als de uitgevers een flinke stok in handen gekregen. Ja, de bibliotheken kunnen dat nu doen zonder toestemming van de uitgevers maar deze kunnen gemakkelijk met nieuwe (dure) licentiemodellen komen voor het afnemen van een pakket met meerdere exemplaren omdat er verplicht met het one copy, one user model gewerkt moet worden. Als je bedenkt dat bijv. de bestsellers uit de Bestseller 60 ongetwijfeld honderdduizenden uitleningen op jaarbasis zullen genereren dan gaan vermoedelijk de inkoopkosten en de leenrechtvergoedingen gezamenlijk het ebookbudget volledig opsouperen.

En over leenrechtvergoedingen gesproken: hoe hoog gaan die worden? Wat is realistisch? Maar bovenal, hoe ga je dit in hemelsnaam registreren? Het Hof heeft niet gezegd dat alle ebookuitleningen verplicht onder het leenrecht moeten vallen. Als bibliotheken voor het hybride model gaan waarbij er enerzijds zo veel mogelijk overeenkomsten met uitgevers gemaakt worden (de huidige situatie) en anderzijds de “moeilijke” titels op basis van het leenrecht uitgeleend gaan worden, dan krijgen auteurs alleen maar een vergoeding voor die tweede categorie uitleningen en niet de eerste. Dat creëert de bijzondere situatie dat auteurs er naar streven om hun boeken door bibliotheken te laten uitlenen onder het leenrecht terwijl het voor bibliotheken en uitgevers wenselijk kan zijn om overeenkomsten af te sluiten die beter zijn voor hun beider belangen buiten het leenrecht om.

Alle partijen beraden zich nu op vervolgstappen maar de Haagse rechtbank zal zich eerst nog moeten uitspreken in de proefprocedure. Met de antwoorden van het Europese Hof op de gestelde vragen zal dat vermoedelijk niet heel spannend worden en zijn vervolgens in eerste instantie de bibliotheek (de KB feitelijk) en de uitgevers aan zet.

De uitgevers willen marktverstoring voorkomen en zullen ongetwijfeld aansturen op een window (embargoperiode) waarbij nieuwe en/of zeer goedverkopende titels niet door de bibliotheek uitgeleend gaan worden. En daar zou de KB eveneens over na moeten denken want niet alleen levert dat een betere onderhandelingspositie op om afspraken te maken over onbeperkte uitleen van de iets oudere titels, het zorgt er tevens voor dat de kosten binnen de perken blijven. Een onderwerp dat ook vast stof voor discussie zal zijn binnen de VOB.

Zodra duidelijk is hoe deze verhoudingen komen te liggen zal gekeken moeten worden naar de herinrichting van het ebookplatform voor het one copy one user model, zullen afspraken gemaakt moeten worden over de leenrechtvergoedingen en nagedacht kunnen worden over hoe dit geregistreerd kan worden. En ongetwijfeld zal het complexer blijken dan vooraf ingeschat.

Ook al heeft het Europese Hof van Justitie zich nu definitief uitgesproken over het kunnen uitlenen van ebooks, de uitwerking voor de Nederlandse situatie gaat nu pas beginnen.

Afbeelding via Pixabay met CC0 verklaring
Meer lezen? Uitspraak van het Europese Hof van Justitie 10 november 2016 // Statement van de KB over uitspraak Europees Hof inzake Leenrecht op e-books // Reactie van de VOB // Reactie van het NUV // Reactie van LIRA // Reactie van Pictoright

#

ebooks of papieren boeken

Ebooks of papieren boeken: de voor- en nadelen

Als je wel eens op dit blog komt zou je misschien denken dat ik alleen maar ebooks in virtuele kasten heb staan maar mijn huis is ook gevuld met duizenden papieren boeken, comics, strips en tijdschriften in een groot aantal boekenkasten (en dozen omdat ik nou eenmaal niet in een kasteel woon met tientallen kamers). Ruimtegebrek is één van de belangrijkste redenen geweest voor mij om over te stappen naar het digitale lezen maar jouw keuze voor ebooks of papieren boeken zal waarschijnlijk op hele andere voor- of nadelen gebaseerd zijn. 

Maar wat zijn nou precies de voor- en nadelen van zowel ereaders/ebooks als papieren boeken? Ik poog ze in kaart te brengen. 

Ebooks of papieren boeken?

Je bent je er waarschijnlijk niet bewust van maar het lezen van papieren boeken is geprogrammeerd gedrag bij mensen. Het lezen van een papieren boek is van jongs af aan een zintuiglijke ervaring waarbij je leert dat je moet bladeren om naar een volgende pagina te gaan, kunt zien en voelen hoe dik een boek is en kunt inschatten hoeveel pagina’s je nog te gaan hebt. Met een ereader moet je feitelijk opnieuw leren hoe je met een digitaal boek kunt en moet omgaan en dat voelt voor veel mensen tegennatuurlijk omdat het simpelweg ingaat tegen wat ze gewend zijn.

De één heeft nu eenmaal meer of sneller affiniteit met lezen vanaf een scherm op een ereader, telefoon of tablet terwijl een ander geen enkele reden ziet om ooit af te willen stappen van het lezen vanaf papier. Maar die heeft natuurlijk de onderstaande voor- en nadelen nog niet gelezen.

Leeservaring

  • Er is veel gezegd en geschreven over hoe het lezen vanaf papier zich verhoudt tot het lezen vanaf een scherm. Er zijn diverse onderzoeken gedaan over wanneer je het meeste onthoudt of wat eenvoudigweg het fijnste leest. Uiteindelijk komt het echter toch vooral neer op een persoonlijke voorkeur. Bij papieren boeken is het voordeel dat de opmaak volledig afgestemd is op de beoogde lezer: van het gebruik van kopjes, wittekst, lettergrootte en gebruikt lettertype tot de opmaak van individuele pagina’s met afbeeldingen, illustraties, tabellen en grafieken. Bij ebooks ligt dat meestal niet vast en kun (moet) je zelf bepalen wat de regelafstand, lettergrootte en het gebruikte lettertype is. Een voordeel voor de één, een nadeel voor de ander;
  • Je kunt nog zo’n fan zijn van digitaal lezen, een ebook bladert minder fijn op een ereader, telefoon of tablet dan een papieren boek dat doet. Een scherm aantikken om nieuwe tekst te krijgen is een totaal andere ervaring dan fysiek een bladzijde omslaan, al was het maar dat je soms ‘mistikt’ en er geen nieuwe bladzijde op je ereader of ander apparaat verschijnt;
  • Sommigen genieten van de geur van (oude) boeken. Zelf denk ik liever niet na over het feit dat de geur veroorzaakt wordt door de ontbinding van het papier (ook al snuffel ik wel graag aan nieuwe boeken) en ik ben altijd blij als er geen papier- of zilvervisjes te bekennen zijn in een (oud) boek want die verpesten mijn leeservaring definitief. Juist de afwezigheid van geurtjes en beestjes vind ik toch wel een voordeel van ebooks maar wellicht ben jij diervriendelijker dan ik;
  • In een papieren boek kun je heerlijk wegduiken. Een beetje boek moet je met twee handen vasthouden tijdens het lezen en je bent echt ergens mee bezig. Het nadeel is dan wel weer dat het lezen meer werk oplevert en een stuk lastiger te doen is als je maar één hand tot je beschikking hebt. Dat is met een ereader een stuk gemakkelijker want die weegt minder en is meestal prima met één hand te gebruiken;
  • Hoe heerlijk is het om in een inhoudsopgave te tikken op een hoofdstuktitel en dan meteen op de goede plek te belanden in een ebook? Een onbekend woord op te zoeken in het ingebouwde woordenboek op de ereader? Of de zoekfunctie van die ereader te gebruiken om een bepaalde passage terug te vinden? Maar misschien ben je toch meer voorstander van een boekenlegger? Of met geeltjes de interessante passages te markeren? Ik leg soms wel eens een mooie boekenlegger in mijn Kindle of Kobo ereader maar het is toch niet hetzelfde ;)
  • Het is een persoonlijk ding, ik weet het, maar ik erger me helemaal wild als ik een tik- of drukfoutje tegenkom in een boek. Bij een papieren boek heb ik dan pech gehad want daar ga je je geld niet voor terugvragen (toch?) maar bij een ebook kan ik kleine foutjes zelf herstellen. Dat laatste is overigens ook extra prettig omdat sommige uitgevers minder aandacht besteden aan ebookversies dan aan de papieren edities. De kans dat je in een ebook foutjes aantreft is helaas groter dan in papieren boeken;
  • Er wordt nog maar relatief weinig gebruik van gemaakt maar in ebooks is er meer mogelijk met de verhaalvertelling. Er is niets mis met ‘statische’ papieren boeken maar ik word wel enthousiast als ik speciale digitale edities van boeken zie of als een auteur experimenteert met een boekapp waarin de lezer zelf bepaalt welke verhaallijn die volgt. Er is meer mogelijk met verhalen dan wat er in een papieren boek kan;
  • Ik zie steeds vaker medereizigers met een ereader in de trein. Vroeger vond ik het erg leuk om te kijken wat een ander aan het lezen is – kinderspel om de titel op de omslag te lezen – maar dat is nu zo goed als onmogelijk geworden. Aan de andere kant is het daardoor ook gemakkelijker om eens een enorm flutboekje te lezen in de trein. Hoeveel mensen zouden Fifty Shades of Grey om die reden als ebook gelezen hebben?

Toegankelijkheid

  • Het feit dat je ebooks – meestal – zonder problemen op meerdere apparaten kunt lezen heeft zo zijn voordelen. Ik ben veel onderweg maar kan met ebooks bijna overal lezen waar ik even tijd te doden heb. Ik lees op mijn telefoon, op mijn iPad en op mijn ereader, afhankelijk van waar ik ben terwijl ik thuis makkelijker een papieren boek pak die ik niet overal mee naar toe kan/wil nemen. Ik lees meer dan ooit te voren dankzij het digitale lezen in de trein, in bed en op de bank;
  • In een papieren boek kun je meteen gaan lezen zonder dat je hoeft te controleren of je ereader nog wel genoeg acculading heeft om die dikke pil uit te lezen. Daar staat echter wel tegenover dat het veel gemakkelijker is om een ebook aan te schaffen via internet (en meteen te gaan lezen) aangezien een papieren boek eerst nog bezorgd of opgehaald moet worden;
  • Afhankelijk van je voorkeur in titels die je leest kan het aanbod in digitale vorm vele malen groter zijn dan het aanbod in papieren vorm. Ik lees zelf veel Engelstalige SF, fantasy en comics en een groot deel daarvan is niet in papieren vorm beschikbaar in Nederland. Ik zou het moeten bestellen bij Amazon.com of Amazon.de tegen extra kosten. Ebooks kan ik zonder additionele kosten bij tientallen ebookwinkels over de hele wereld bestellen;
  • Over kosten gesproken: gemiddeld genomen zijn ebooks een stuk goedkoper dan papieren boeken en geldt in Nederland de vaste boekenprijs niet voor ebooks waardoor er regelmatig aanbiedingen te vinden zijn. Daar staat wel tegenover dat je moet investeren in een goede ereader of tablet dus het is niet zo dat je per definitie goedkoper uit bent;

Bewaren, verzamelen of cadeau doen

  • Er passen honderden, zo niet duizenden ebooks, op je ereader en je kunt zonder problemen je hele collectie meenemen. Aan de andere kant hecht ik me daardoor minder aan een boek dat ik met veel plezier gelezen heb want het is “slechts” een digitaal bestandje. Dan is een boekenkast vullen met je favoriete en speciale papieren boeken toch een stuk leuker;
  • Maar als je echt heel veel boeken hebt dan wordt het lastig om ze allemaal kwijt te kunnen in boekenkasten (tenzij jij wel woont in een gigantisch huis met veel kamers). Papieren boeken nemen veel ruimte in, verzamelen onvoorstelbaar veel stof (en beestjes) en zijn – zelfs voor bibliothecarissen – lastig terug te vinden als je dat ene boek zoekt dat je 20 jaar geleden gekocht hebt en waarvan je alleen zeker weet *dat* je het nog ergens hebt liggen. Ik ben afgelopen weekend een vol uur bezig geweest om een boek terug te vinden die ik aan iemand cadeau wilde doen. Mijn ebookcollectie is binnen luttele seconden te doorzoeken op de aanwezigheid van een specifiek exemplaar, mijn boekencollectie is dat helaas niet;
  • Ik geef graag anderen een boek cadeau en hoewel dat super eenvoudig te doen is met ebooks werkt dat in de praktijk dus van geen meter. “Hier alsjeblieft, een usb stick met een ebook erop!” of “Ik heb je je cadeautje gemaild, het zit in de bijlagen” geeft geen warm gevoel bij verzender noch ontvanger. Nee, daarvoor zul je toch echt alsnog naar de (online) boekwinkel moeten;
  • Je boeken laten signeren door de auteur(s). OK, het is technisch mogelijk met ebooks (ik heb een door Natasja gesigneerd ebook!) maar heel ver ga je waarschijnlijk niet komen als je bij een signeersessie met je ereader komt aanzetten.

Ongetwijfeld zijn er nog meer voor- en nadelen te bedenken maar dit zijn de belangrijkste overwegingen voor mij. Uiteindelijk is het ook geen echte strijd natuurlijk maar meer een kwestie van specifieke wensen en omstandigheden die voor jou de doorslag zullen geven in de keuze tussen het aanschaffen en lezen van ebooks of papieren boeken. En er is niets mis mee om voor beide formaten te kiezen. Zo’n boekenkast moet ook nog steeds gevuld worden met mooie boeken, nietwaar?

#

Pagina 1 of 66123...153045...Laatste »
  • © 2006- 2016 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top