Afgelopen week kreeg ik een vraag via de mail van een docent die zijn lesmateriaal graag online wil zetten. Vanuit een ideaal van kennisdeling wilde hij zijn leermiddelen als open educational resources beschikbaar stellen maar liep hij tegen de beperkingen van Stichting PRO en de readerregeling aan. Deze stelt dat materiaal alleen aan studenten beschikbaar gemaakt mag worden en dus vroeg de docent naar de definitie van student in die regeling en of daar ruimte in zat om een oplossing te vinden teneinde zijn leermiddelen vrijelijk beschikbaar te maken. Hieronder volgt mijn antwoord, lichtelijk bewerkt om het iets algemener te maken.
Als je bij het ontwikkelen van leermiddelen gebruik hebt gemaakt van auteursrechtelijk beschermd (tekst) materiaal -of het nou korte of lange overnames zijn- dan heeft er een afdracht plaatsgevonden conform de readerregeling van Stichting PRO. PRO, en daarmee de readerregeling, regelt de uitvoering (en invulling qua procedure) van artikel 16 van de Auteurswet, de zogeheten onderwijsexceptie. Die stelt dat geen toestemming nodig is van auteursrechthebbenden, mits dit voor onderwijsdoelstellingen is en mits er een billijke vergoeding betaald wordt. De readerregeling kent een lange reeks bepalingen en definities die echter allemaal uitwerkingen zijn van het basisidee dat het om leermiddelen gaat ten behoeve van het gegeven onderwijs in een onderwijsinstelling.
Op het moment dat leermiddelen niet (alleen) meer beschikbaar gesteld worden aan studenten -waar ik geen definitie van kan vinden maar waar ik toch wel de inhoud van mijn portemonnee om durf te verwedden dat dit eenvoudig opgevat wordt als alle (of een selectie van de) bij de eigen onderwijsinstelling ingeschreven studenten- maar ook openbaar gemaakt wordt buiten de eigen instelling aan een doelgroep die niet de eigen studentenpopulatie is, dan geldt eenvoudigweg die onderwijsexceptie niet meer. Wat de precieze definitie van een student is wordt daarmee ook een irrelevante discussie.
Bij open educational resources, wat de benaming is van vrijelijk beschikbare, met de maatschappij gedeelde leermiddelen, wil je ook dat het echt open is. Dat het (her)gebruikt kan worden want wat heb je anders aan kennis die met je gedeeld wordt? Vanuit bijv. WikiWijs maar ook Nederlandse en Amerikaanse universiteiten, die er een punt van maken leermiddelen vrijelijk beschikbaar te maken, worden daarom ook Creative Commons licenties gebruikt zodat hergebruikers weten wat ze wel en niet mogen met deze leermiddelen. Echter, een CC licentie kan alleen maar worden afgegeven door de auteursrechthebbende van de leermiddelen: je kunt alleen maar toestemming geven voor gebruik als je zelf de rechthebbende bent. In jouw voorbeeld ben je dus niet de rechthebbende van je lesmateriaal want je hebt materiaal van anderen gebruikt. Voor onderwijsdoeleinden heb je daar toestemming voor conform de onderwijsexceptie maar die heb je niet om deze verder openbaar te maken en te verspreiden. Rechten die je niet hebt kun je vervolgens ook niet vrijgeven aan potentiele hergebruikers van je lesmateriaal. Aangezien er geen exceptie van toepassing is, gelden de reguliere bepalingen van de Auteurswet en dat betekent dat je apart en specifiek toestemming van rechthebbenden moet verkrijgen voor dit gebruik als open educational resource. Dat kan dus gelden als je voor je lesmateriaal gebruik hebt gemaakt van teksten uit databanklicenties waarover de hogeschool beschikt -ook hierbij zal voor de meerderheid gelden dat gebruik binnen het onderwijs toegestaan is maar daarbuiten niet- maar ook voor al het materiaal waarvoor je afdracht aan PRO hebt betaald onder de Readerregeling. Je zult dus opnieuw toestemming moeten regelen voor al het gebruikte materiaal voor dit specifieke gebruik.
Ga ik nog even een stap verder en dan kom ik ook nog bij het feit dat je per definitie als docent niet eens de auteursrechthebbende bent van je ontwikkeld lesmateriaal; dat is je hogeschool namelijk. Daar is zowel de Auteurswet (artikel 7) als de CAO voor het hbo glashelder in. Ook je eigen instelling zou bezwaar kunnen maken tegen de openbaarmaking van je lesmateriaal, ook al zou je de rechten geregeld hebben van materiaal dat je zelf daarin hergebruikt hebt. Mijn ervaring is dat hogescholen niets doen met dit recht maar ze hebben dit recht wel degelijk, al staat dit eigenlijk haaks op de geuite wens om een open access, kennisdelende instelling te zijn.
Dat wil echter niet zeggen dat je het niet moet of kan doen. Mijn suggestie zou zijn om het binnen je hogeschool na te vragen (er is hoogstwaarschijnlijk niks geregeld op dit gebied) en simpelweg schriftelijk toestemming vragen van je eigen leidinggevende als je het netjes wilt regelen. Het kan ook een goed startschot zijn om de discussie eens op te starten over de mate waarin kennis daadwerkelijk gedeeld wordt.
T.a.v. in je lesmateriaal hergebruikt materiaal van anderen heb je de keuze om ofwel bij uitgevers/auteurs toestemming te vragen voor gebruik van hun teksten in je lesmateriaal dat je publiekelijk beschikbaar wilt maken danwel die ‘problematische’ teksten te schrappen en te vervangen door zelfgeschreven teksten of materiaal dat zelf al met een Creative Commons licentie kwam die hergebruik mogelijk maakt (let daar wel op de naamsvermelding eis). Op die manier kun je het dan zonder problemen online zetten voor anderen.
Ruim 2 jaar geleden is er een onderzoek geweest naar precies dit onderwerp: auteursrecht bij open leermiddelen en dat rapport geeft bijzonder helder alle aspecten en invalshoeken weer en, als het goed is, zou mijn antwoord daar ook mee moeten overeenstemmen. Je vindt daar ook meer informatie (op pagina’s 14 en 15) over de niet-toepasbaarheid van de Readerregeling bij open leermiddelen.
