Over auteursrecht, readerregeling en visueel gehandicapten in het onderwijs

Vanochtend had ik een uitgebreid gesprek met (mijn contactpersoon bij) Stichting PRO. Dat is zeker geen graag geziene gast in hoger onderwijsinstellingen  -ik geloof dat hij redelijk verrast was door het welkom dat hij kreeg- maar ondanks het feit dat er echt wel het een en ander mankeert aan de readerregeling in de praktijk, valt ook niet te ontkennen dat er veel verbeterpunten zijn aan de kant van de docenten en instellingen zelf. Het was dan ook hoog tijd om de bestaande afspraken wat aan te scherpen.

Grotendeels hetzelfde belang
Zoals bij bijna alle hoger onderwijsinstellingen heeft ook Windesheim een Auteursrechten Informatiepunt (AIP). Een plek, vanuit de onderwijsbibliotheek, waar advies gegeven wordt over hoe je in het onderwijs het beste kunt omgaan met auteursrechtelijk beschermde werken en waar docenten en medewerkers terecht kunnen voor alle soorten vragen die met auteursrecht te maken hebben. Zeker in het hbo is het ontstaan van een netwerk aan AIP’s rechtstreeks gerelateerd aan de vragen (en problemen) die instellingen hebben met de readerregeling. Deze readerregeling voorziet in een afkoopregeling voor hergebruik (overnames) van korte stukken uit boeken en tijdschriften en een aanvraagprocedure voor niet korte stukken, waar eveneens een vergoeding voor betaald moet worden.

Als AIP heb ik belang bij het bevorderen van goed en vooral correct gebruik van andermans materiaal in het onderwijsmateriaal dat door onze eigen instellingen gemaakt en gebruikt wordt. Ik ben geen auteursrechtenpolitie maar juist omdat een AIP aan een bibliotheek verbonden is vind ik het wel belangrijk dat er in onderwijs- en kennisinstellingen op zijn minst nagedacht wordt over hoe je met de kennisproducten van anderen om gaat. Stichting PRO, die de rechthebbenden vertegenwoordigt, is niet de enige die het niet OK vindt dat complete boeken gedigitaliseerd in de ELO modules geplaatst worden of dat ellenlange artikelen gebundeld worden tot een reader en zonder pardoes voorgeschreven worden aan studenten. Met die docenten wil ik zelf ook wel een praatje maken.

Vliegen vang je echter niet met azijn
Ook al delen we een doel, namelijk het goed gebruik van andermans materiaal, de route naar dit doel toe kon bijna niet meer verschillen. Onhandige, zelfs ronduit onwerkbare, procedures waarin alle overnames geregistreerd of gemeld moeten worden. Controle exemplaren van readers die uitgeprint opgestuurd moeten worden en berekeningen die rechtstreeks dateren uit het tijdperk van papieren readers en onpraktisch vertaald zijn naar de digitale leeromgevingen. Steekproef controles in die digitale leeromgevingen en lijsten met overtredingen waarna soms stevige boetes volgen. Stichting PRO neemt wel de rol van auteursrechtenpolitie op zich.

Geen bewustwordingsproces, geen mogelijkheid om te leren van fouten en geen voorlichting. Precies waar het in onderwijs om zou moeten draaien en precies waar een Auteursrechten Informatiepunt wel op wil sturen. Uitleggen waar de mogelijkheden zitten voor het onderwijs en de docenten, alternatieven aandragen en laten zien waarom de verkeerde voorbeelden ook verkeerd zijn. Dat hoef je misschien niet meteen van een organisatie als PRO te verwachten maar uiteindelijk streven zij er ook naar dat materiaal goed gebruikt wordt ipv maximaliseren van boete-inkomsten. Dat je met het zwaaien met een readerregeling in 1 hand en een boete in de andere hand dat doel niet bereikt lijkt niet door te dringen.

Maar met de readerregeling moeten we het vooralsnog doen
Gelukkig biedt de regeling ook ruimte om het anders aan te pakken. Het maken van readers was vooral handig in het papieren tijdperk om artikelen of boekhoofdstukken te bundelen als voorgeschreven achtergrondliteratuur. In een digitale leeromgeving is het helemaal niet logisch meer om artikelen te bundelen tot 1 PDF en ligt het voor de hand om de losse artikelen en hoofdstukken ook los van elkaar te gebruiken. Dat gebeurt overigens lang niet altijd -oude gewoonten slijten bijzonder traag- maar als je wel losse artikelen gebruikt binnen de grenzen van korte overnames, dan hoeft er niks gemeld en niks opgestuurd te worden.

Enfin, na het aanpassen van de afspraken als gevolg van een herschikking van ons onderwijs in domeinen bleek ook dat begin volgend jaar eindelijk een eind zou moeten komen aan het opsturen van papieren controle exemplaren -het kan dan digitaal-  zodat we tenminste de grootste irritatie uit de weg hebben dan.

Met nog een uitsmijter erbij voor de visueel gehandicapten
Niet zo zeer een irritatie maar wel een lastig probleem is de mogelijkheid die we als bibliotheek willen (en die we als onderwijsinstelling wettelijk moeten) bieden aan studenten met een visuele handicap. Slechtzienden, blinden en dyslectici die weinig kunnen met een papieren boek en deze graag volledig gedigitaliseerd willen hebben zodat ze dit met ondersteunende software alsnog kunnen gebruiken. Met braillesoftware of spraaksoftware bijvoorbeeld.

Nu is in de Auteurswet (artikel 15i) specifiek een uitzondering gemaakt hiervoor op het auteursrecht. Het is geen inbreuk op het auteursrecht van een boek (of welk werk dan ook) zolang de verveelvoudiging (digitale kopie maken) uitsluitend bestemd is voor mensen met een handicap en die verveelvoudiging ook wegens die handicap noodzakelijk is. Het inscannen van een compleet boek naar een Word of PDF document zodat braille- of spraaksoftware er mee kan werken valt daar keurig onder. Zoals voor andere uitzonderingen echter ook het geval is, moet hiervoor wel een billijke vergoeding betaald worden en dan zit je als onderwijsinstelling met het probleem dat je niet voor elk ingescand boek de rechthebbende wilt gaan opsporen.

Het leek me een uitstekend idee om ook deze vergoeding met een afkoopregeling onder de readerregeling te brengen. Er wordt geen massaal gebruik gemaakt van de mogelijkheid om hele boeken te digitaliseren want zoveel visueel gehandicapten hebben we ook weer niet, het is op basis van het laten inscannen van eigen gekochte papieren boeken (dus de uitzondering van een kopie voor eigen studie doeleinden is ook grotendeels van toepassing) en door het onder de readerregeling te brengen regel je dit allemaal ook netjes.

Stichting PRO komt daar nog bij me op terug en laat ik dus maar hopen dat in elk geval dit punt zonder al te veel rompslomp geregeld kan worden. Leuker kunnen ze auteursrechten inderdaad niet maken, gemakkelijker in de dagelijkse praktijk zou absoluut al een mooie verbetering zijn.

@ foto: Horia Varlan via photopin cc

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comment (1) Write a comment

  1. Pingback: Met toestemming films en tv programma's kijken: de overeenkomst tussen Videma en de HBO-raad - Vakblog

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top