Over screenshots en auteursrecht

Al vele jaren probeer ik mensen te overtuigen dat als je handleidingen maakt (of blogposts overigens) je daar goede screenshots bij moet gebruiken. Je kunt nog zo veel woorden gebruiken om iets te beschrijven wat iemand op een scherm zou moeten zien, het daadwerkelijk met een screenshot laten zien werkt natuurlijk stukken beter. Er zijn ontzettend veel tooltjes beschikbaar tegenwoordig (als alternatief voor het eenvoudig indrukken van de Print Screen knop) om ook goede en bewerkte schermafbeeldingen te maken. Zelf ben ik groot fan van Snagit waarmee ik bijna alle screenshots maak die ik gebruik maar er zijn ook diverse gratis alternatieven.

Maar hoe zit het met auteursrecht bij screenshots?
Dat je bij foto’s goed moet opletten op het auteursrecht, daar zijn mensen zich nu iets meer bewust van maar hoe zit dat nu met screenshots? Mag je wel zo maar afbeeldingen van software opnemen in een handleiding die je op internet wilt zetten? Kan de maker van die software bezwaar maken dan? Hoe zit dat met screenshots van internetdiensten zoals Google of Amazon? En heb je zelf dan misschien wel het auteursrecht op de screenshots die je maakt?

Zijn screenshots auteursrechtelijk beschermd?
Zoals dat vaak gaat met dit soort vragen is het antwoord niet eenduidig. Het hangt er namelijk van af wat er op dat screenshot staat afgebeeld. Staat er iets op dat zelf beschermd is, dan geldt dat ook voor het screenshot. Een eenvoudig ‘OK en Annuleren‘ venster met de twee grijze vlakken en de twee woordjes erin is niet auteursrechtelijk beschermd maar zie je de interface van een bepaald programma volledig in beeld, dan zal dat al heel snel wel beschermd zijn.

Alle kanttekeningen die je bij dat oorspronkelijke beschermde werk kunt plaatsen kun je vervolgens ook toepassen op screenshots. Als je een screenshot maakt van een Facetime gesprek waarbij je videochat partner in beeld komt, dan heeft die persoon gewoon portretrecht en kan er een redelijk belang zijn om publicatie te voorkomen. Als je een screenshot maakt van The Gimp (een open source fotobewerkingsprogramma) waarin een bewerkte foto zichtbaar is dan heb je zelfs te maken met twee licenties: die van The Gimp die je toestaat om screenshots te maken en te verspreiden en die van de zichtbare foto.  Het maken van een screenshot is dus geen handige truc om de auteursrechten op een foto te kunnen omzeilen.

Screenshots met toestemming gebruiken
Artikel 13 van de Auteurswet laat er weinig twijfel over bestaan: onder verveelvoudigen (kopiëren) wordt ook verstaan de zgn. nabootsing van een werk in gewijzigde vorm en dat is precies waar je het met een screenshot over hebt. Daarmee geldt voor screenshots hetzelfde als voor alle andere beschermde werken en dat is dat je in beginsel toestemming nodig hebt van rechthebbende(n) om ze te mogen gebruiken.

Die toestemming kun je dus ook krijgen omdat de maker die vooraf gegeven heeft, bijvoorbeeld in de gebruiks- of licentievoorwaarden van een product of webdienst. Vooral de grotere diensten hebben vaak wel ergens op hun help pagina’s iets staan over gebruik van screenshots of afbeeldingen en in de praktijk zul je heel snel toestemming krijgen als je ze met een verzoek mailt. Ze hebben er zelf ook belang bij dat hun producten zo breed mogelijk gepromoot worden natuurlijk maar dat ontslaat je niet van de verplichting die toestemming ook daadwerkelijk te verkrijgen.

Citeren van screenshots zonder toestemming
De Auteurswet kent echter enkele beperkingen op het auteursrecht en het citaatrecht is daar een krachtig voorbeeld van. Artikel 15a van de Auteurswet regelt dat een relevant deel van een werk overgenomen mag worden voor een duidelijk aanwijsbaar doel en een screenshot bij een bespreking, artikel of handleiding voldoet uitstekend aan deze eis. Het gebruikte screenshot moet dus een duidelijk doel hebben en functioneel ondersteunend zijn aan de tekst om als citaat bestempeld te mogen worden en dat zouden ook precies de criteria moeten zijn om uberhaupt screenshots te gebruiken dus laat het gezegd zijn dat de Auteurswet soms heel praktisch kan zijn :)

Oftewel, je hebt geen toestemming nodig om screenshots te gebruiken bij handleidingen of andere publicaties zolang die screenshots maar een duideljk doel hebben. Onderdeel van het citeren is het vermelden van de bron dus het moet ook duidelijk zijn waar het screenshot van genomen is. Bij dit alles maakt het overigens ook niet uit of je een publicatie wel of niet voor commerciële doeleinden maakt. Is het echter een commerciële uitgave, dan is het wel wijsheid om toch vooraf toestemming te vragen voor gebruik van screenshots van een specifiek programma, zeker als het om grotere aantallen gaat. Het is strikt gezien niet nodig maar bedrijven zullen het zeker waarderen en het voorkomt eventuele discussies over oneigenlijk gebruik.

Zelf het auteursrecht verkrijgen op screenshots
Het auteursrecht van wat er op een screenshot afgebeeld wordt ligt dus bijna altijd bij de maker van het afgebeelde en niet bij de maker van het screenshot. Het is wel mogelijk om zelf het auteursrecht te verkrijgen op een gemaakt screenshot maar dan zul je iets substantieels, iets eigen moeten toevoegen aan het bestaande werk zodat er sprake is van een nieuw en oorspronkelijk auteursrechtelijk beschermd werk. En dat is voor alleen een screenshot wel heel lastig, zeker aangezien de Auteurswet dus specifiek stelt dat een nabootsing in gewijzigde vorm geen nieuw werk is. Enkele pijltjes en labeltjes toevoegen aan een screenshot is daarmee niet voldoende om tot een nieuw werk te komen.

Dat geldt dan weer wel als je screenshots gebruikt hebt als citaat bij een artikel, blogpost of handleiding. Je hebt dan niet het auteursrecht op die screenshots maar wel op het artikel, blogpost of handleiding in zijn totaal.

Daarom geef ik ook middels een Creative Commons licentie toestemming voor hergebruik van mijn blogposts maar staat er een aparte passage bij dat die toestemming niet geldt voor de door mij gebruikte afbeeldingen. Die toestemming kan ik namelijk niet geven want ik heb het auteursrecht niet op die afbeeldingen en gebruik ze zelf ook middels een licentie of als citaat.

@ foto gebruikt en bewerkt van: simonov via photopin cc

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (20) Write a comment

  1. Pingback: Gelezen op het web… 11/28/2012 « Manssen.nl - It's all in the Cloud!

  2. Hoi Raymond. Nog even een heel late reactie.
    Wat betreft citaatrecht zijn er wel meer voorwaarden dan alleen een duidelijk doel hebben en functioneel ondersteunend zijn. Het betreffende doel moet namelijk vergelijkbaar zijn met een aankondiging, beoordeling, polemiek of wetenschappelijk doel. Dit wordt weliswaar ruim uitgelegd, maar blijft de vraag of een handleiding als zodanig gezien kan worden. Ikzelf denk van niet. Ik denk dat je een handleiding moet zien als een reader. En dus ook een readerregeling moet treffen via StichtingPro. Lastig.

    Ik heb weinig zin in die toestand en pretendeer niet beter te weten dan dat screenshots voor handleidingen vallen onder het citaatrecht! ;-)

    Groet,
    Jaroen.

    Reply

    • Powerpoints worden al gezien als ‘wetenschappelijke verhandeling’ dus ik heb er alle vertrouwen in dat je screenshots in een handleiding kunt gebruiken door je te beroepen op de citaatexceptie. Daar heb ik overigens geen jurisprudentie van kunnen vinden dus het blijft een inschatting, dat geef ik je. Net als dat ik me niet kan voorstellen dat een rechthebbende – de maker van software – bezwaar heeft dat er schermafdrukken gebruikt worden ter toelichting en uitleg van de eigen software.

      Het als reader zien is misschien nog een optie voor gebruik in het hbo maar zeker niet als je het op je eigen site of blog gebruikt. Dan nog zou ik dat nooit willen scharen onder een readerregeling. PRO vertegenwoordigt auteurs (van boeken en artikelen, het geschreven woord) en niet rechthebbenden van welke software dan ook afgebeeld wordt in schermafdrukken. Het zijn ook geen foto’s in die zin en vallen daarmee ook niet onder de constructie in de readerregeling die PRO heeft met Pictoright. Je zou hoogstens zo kunnen rekenen als je als docent andermans (gepubliceerde) handleiding overneemt en dan nog vind ik het zeer discutabel.

      Oftewel,tot een jurist me – met jurisprudentie in de hand – uitlegt dat screenshots voor handleidingen NIET onder het citaatrecht vallen, ga ik daar zeker wel van uit :)

      Reply

  3. Pingback: Tips en trucs voor goede schermafdrukken maken met Snagit - Vakblog

  4. Mag je dan eigenlijk een screenshot nemen van iemand zijn foto op sociale media en die dan delen met andere mensen?

    Reply

    • Ja en nee. Als je die deelt via hetzelfde medium (Twitter of Facebook bijv) als waar de foto vandaan komt dan blijft het dus binnen dat netwerk en is het toegestaan onder de voorwaarden van Twitter/Facebook. Haal je iemand’s foto van social media af en zet je die bijv. op je eigen site dan is dat niet toegestaan want de maker van het foto heeft het auteursrecht en heeft jou geen toestemming gegeven dat verder te verspreiden. Dat omzeil je niet door er een screenshot van te maken want dan blijft het een onrechtmatige verveelvouding (kopie) van de originele foto.

      Reply

  5. Pingback: Briefje aan Rene Hendriks over vermeende inbreuk op zijn auteursrecht (foto) - Hoe Vrouwen Denken

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top