Wat mag je met foto’s doen die je gemaakt hebt in een museum?

museum world of mangaTwee weken geleden was ik voor het eerst in vele jaren weer eens in een museum. In het Wereldmuseum in Rotterdam is tot begin volgend jaar een tentoonstelling ‘The world of manga‘ en als liefhebber van het Japanse beeldverhaal wilde ik daar wel een bezoek aan brengen. En dus reisde ik met twee (oud) collega’s af naar Rotterdam.

Mijn reisgenoten komen aanzienlijk vaker in Nederlandse musea en aangezien ze ook graag fotograferen kwam de vraag ter sprake of er wel gefotografeerd mocht worden in het Wereldmuseum. Een onderwerp waar ik zelf niet bij stil gestaan had maar waar beiden met voorbeelden van andere museumbezoeken me nu wel aan het denken brachten.

Gelukkig mocht er bij de World of manga tentoonstelling gefotografeerd worden (in tegenstelling tot de reguliere permanente tentoonstelling in het Wereldmuseum!) maar ik nam me voor toch eens uit te zoeken hoe dat nu precies zit. Hoe zit het met het auteursrecht op de stukken in de collectie bij een tentoonstelling, wat kan en mag een museum ermee en kan een museum wel een verbod opleggen om te fotograferen? En wat mag je als bezoeker met zelfgemaakte foto’s als er geen dergelijk verbod is?

Auteursrecht voor musea
Musea hebben al eeuwenlang de functie om het cultureel erfgoed te bewaren en beschikbaar te maken voor het publiek. Daar zitten natuurlijk ook vele auteursrechtelijk beschermde werken tussen waarvoor het auteursrecht gewoon van toepassing is. Dat auteursrecht ontstaat automatisch op het moment dat een (kunst)werk gecreëerd wordt en houdt (in Europa) pas 70 jaar na het overlijden van de maker op.

Nederlandse musea hebben echter een eigen uitzondering in de Auteurswet voor het tentoonstellen van fysieke werken. Artikel 23 Aw stelt dat musea beschermde kunstwerken uit de eigen collectie, alsmede wat ze in bruikleen hebben voor tijdelijke tentoonstellingen, mogen verveelvoudigen en openbaar maken ten behoeve van openbare tentoonstellingen.

Nu houdt dit artikel geen rekening met de online aspecten die er bij zijn gekomen voor musea. Het digitaal tentoonstellen van beschermde werken komt voor zover ik kan overzien noch in wetgeving noch in jurisprudentie aan bod. In 2006 is er een juridische wegwijzer verschenen voor musea en archieven die uitstekend alle juridische aspecten bespreekt waar een museum mee te maken kan krijgen. Mijn eigen samenvatting en conclusie is dat musea maar in enkele gevallen – bij eigen bewerkingen – zelf het auteursrecht hebben en dat een tentoonstelling zal bestaan uit een mix van beschermde en onbeschermde werken. Afhankelijk van de ouderdom van het werk.

Verboden te fotograferen?
Als je als museum geen online tentoonstelling kunt inrichten en je wilt dat mensen wel je museum komen bezoeken voor de tentoonstelling, dan kan ik me voorstellen dat je er niet happig op bent om bezoekers foto’s te laten maken van alle werken. Het zou ook nog kunnen zijn dat de eigenaren van de werken zelf die voorwaarde gesteld hebben voordat ze de werken in bruikleen geven aan een museum. Maar dat heeft dan weinig te maken met auteursrecht ook al is dat de reden die mijn collega’s bij een ander museumbezoek gegeven werd toen ze foto’s wilden maken van schilderijen.

Musea mogen voorwaarden stellen aan hun bezoekers en ze ook weigeren als ze niet aan die voorwaarden (wensen te) voldoen. De Nederlandse Museumvereniging publiceert een Model Bezoekvoorwaarden die musea kunnen aanpassen voor hun eigen situatie. Dat model is niet openbaar maar uit een gevonden artikel is af te leiden dat hier inderdaad in opgenomen is bezoekers te verbieden opnames te maken waarbij gebruik gemaakt wordt van lampen, flitsapparatuur en statieven tenzij er vooraf schriftelijk toestemming wordt verleend. Foto’s mogen in dat geval dan niet openbaar gemaakt of vermenigvuldigd worden. Het laat dus kennelijk wel toe om met reguliere camera’s foto’s te maken overigens.

Mijns inziens zou elk museum dus eigenlijk een exemplaar van zijn bezoekvoorwaarden op de site moeten hebben staan waarin duidelijk wordt hoe dit aspect voor dat museum ingevuld wordt. Maar dat is zeker niet voor elk museum het geval en dus kun je als bezoeker – met de intentie om foto’s te maken – hier maar beter naar informeren voordat je je kaartje koopt.

Recht van de bezoeker
Het zal niet meevallen om dat aan die caissière of potige bewaker uit te leggen maar je hebt als bezoeker wel degelijk recht om foto’s te maken voor eigen gebruik. Artikel 16c van de Auteurswet maakt een uitzondering op het auteursrecht van de maker om een digitale kopie te maken van een beschermd werk zolang die maar “dient tot eigen oefening, studie of gebruik van de natuurlijke persoon die de reproductie vervaardigt”. Een foto maken is een digitale kopie (waar je dus niet zelf het auteursrecht op hebt als fotograaf!) en is toegestaan mits je de gemaakte foto dus niet openbaar maakt en/of verveelvoudigt. Laat staan dat je die foto (commercieel) mag hergebruiken.

Wat mag je met foto’s die je in een museum gemaakt hebt?
Als je foto’s gemaakt hebt van auteursrechtelijk beschermde werken in een museum dan mag je er dus maar bijzonder weinig mee. Je mag ze niet openbaar maken of publiceren want je bent zelf niet de rechthebbende van die foto’s. Je mag ze voor eigen gebruik opslaan op je computer (of een andere plek waar derden niet bij kunnen) en niemand zal bezwaar (kunnen) maken als je een selectie van foto’s doormailt naar collega’s met wie je naar het museum geweest bent.

Maar niet openbaar mogen maken betekent dat je ze niet op je blog kunt zetten, niet op Flickr en evenmin op de sociale media. De foto’s die je – niet van mij – op Flickr kunt terugvinden van de World of manga tentoonstelling kunnen dan ook heel goed inbreuken zijn op het auteursrecht.

Ik zeg kunnen want het is voor een bezoeker ondoenlijk om te beoordelen of een gefotografeerd werk wel of niet auteursrechtelijk beschermd is. Bij de World of manga tentoonstelling waren ook werken aanwezig uit de 19e eeuw en daar zit gegarandeerd geen auteursrechtelijke bescherming meer op. Het kan ook heel goed zijn dat de rechthebbenden van de werken, die wel beschermd zijn, expliciet toestemming gegeven hebben aan bezoekers om niet alleen foto’s te maken maar ze ook te publiceren. Het is geen onlogische gedachte dat als je van een museum toestemming krijgt om te fotograferen het ook impliceert dat je die foto’s op Flickr, je blog of sociale netwerken mag plaatsen. Ook al heeft die toestemming waarschijnlijk met de bezoekvoorwaarden te maken en niet met het auteursrecht.

En wat nu?
Na al het uitzoekwerk kan ik alleen maar concluderen dat vooral de musea hier een kans en plicht hebben liggen. Zij hebben in eerste instantie rekening te houden met de (auteursrechtelijke) belangen van de makers van de werken die ze in hun tentoonstellingen opnemen. En ze vertegenwoordigen die belangen ook in een wereld die nu eenmaal digitaal geworden is. Natuurlijk is een fotografeerverbod de makkelijkste manier om hier mee om te gaan maar het zou de musea sieren als ze bij het organiseren en samenstellen van tentoonstellingen juist wel rekening houden met het feit dat bezoekers foto’s willen maken. Die ze willen delen met anderen om te laten zien hoe mooi die tentoonstelling is.

Dus waarom niet per museum en per tentoonstelling een duidelijke indicatie of keurmerk op de eigen website plaatsen tav van wat er wel of niet mag met zelfgemaakte foto’s? Zodat bezoekers hiervan op de hoogte kunnen zijn en weten of ze mogen fotograferen en zo ja, of ze die op Flickr of via de sociale netwerken mogen delen. Het lijkt me goed passen bij de doelstelling van musea om kunst en cultuur dichterbij het grote publiek te brengen.

Wie weet kom ik dan ook eens wat vaker in een museum. Het is een stuk leuker als je die ervaringen ook weer met anderen kunt delen namelijk.

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (25) Write a comment

  1. Er zijn nog twee uitzonderingen op het auteursrecht, waardoor je wellicht meer mag met in musea gemaakte foto’s van beschermde werken, dan je aangeeft:

    1) Volgens het citaatrecht (art. 15a) mag je een werk afbeelden als dat onmisbaar is voor een aankondiging of beoordeling. Dit lijkt voor sociale media vergezocht maar geldt m.i. wel als je een oordeel ergens over geeft. Wel moet het een echt, onderbouwd oordeel of specifieke aankondiging zijn, geen dooddoener. Dat het bericht kort is maakt dan denk ik niet veel uit. In een blogpost moet het zeker kunnen.

    Een tweet ‘Mooi schilderij’ met een foto erbij mag volgens de auteurswet denk ik niet, maar bij ‘Bijzonder kleurgebruik toont nieuwe fase in het oeuvre van Jan Jansen’ denk ik wel. Dit is een beoordeling en een foto is nodig om de kleuren te kunnen zien. Je kunt ook een tentoonstelling als geheel beoordelen. Bv. ‘Slechte verlichting op overzichtstentoonstelling van Jan Jansen’ is een mini-recensie waarbij een foto kan van de museumzaal waarop ook enkele schilderijen staan.

    De wijze van citeren (hoe groot etc.) moet wel volgens ‘het maatschappelijk verkeer redelijkerwijs geoorloofd’ zijn. Dit is nogal vaag, maar telefoonfoto’s van beperkte kwaliteit op sociale media delen is inmiddels een alledaags onderdeel van het maatschappelijk verkeer.

    2) Volgens art. 18 mag je een beschermd werk dat gemaakt is voor permanent gebruik op een openbare plaats in z’n context afbeelden. Dit zou kunnen gelden voor wandschilderingen of vaste sculpturen in musea.

    Reply

    • Daar heb je helemaal gelijk in ook al heb ik de citaatexceptie expres niet vermeld, net als de onderwijsexceptie waarmee je foto’s van beschermde werken wel mag gebruiken als onderwijsmateriaal tbv niet-commercieel onderwijs.

      Het citaatrecht is absoluut van toepassing maar dankzij de randvoorwaarden is het, zoals je al zegt, niet van toepassing voor korte berichten via sociale media en ook voor blogs moet je mijns inziens uitkijken. Mijn ervaring is dat als rechthebbenden een vermeende inbreuk menen te bespeuren het bestaan van de citaatexceptie nog wel eens genegeerd wordt. Het blijft helaas ook wel discutabel of iets wel of niet een goed citaat is en daar wou ik in deze blogpost niet nog eens bij stil staan :)

      De exceptie in artikel 18 was ik eigenlijk vergeten. Die geldt voor alle kunst en bouwwerken op openbare plaatsen en als je het over auteursrecht op kunst hebt dan had ik die wel mogen vermelden. Dank voor de toevoeging!

      Reply

      • Ik denk dat het citaatrecht wel van toepassing is op korte berichten op sociale media als er maar een (enigszins origineel) oordeel wordt uitgesproken. Dat kan ook kort.

        Reply

        • Daar kan ik het als theoretische discussie helemaal mee eens zijn want zo kun je de eisen voor een beeldcitaat zeker wel uitleggen. Ik zou het echter zelf niet wagen met een – overduidelijke – beschermde foto. Gelijk hebben en gelijk krijgen zijn geen juridische begrippen maar is een tastbaar onderscheid als je een blafbrief van een advocaat krijgt. Hoewel ik geen casus ken in geval van een tweet of Facebook bericht.

          Reply

  2. Ik vind het wel een bezwaar, Raymond, dat je ‘wat mag’ vaak alleen op juridische gronden bekijkt. Veel musea verzamelen met belastinggeld. Het geld van alle burgers, dus. Net zoals archieven onze documenten opslaan met ons belastinggeld. Wat binnen is, is dus in principe algemeen eigendom. Een schilderij (zeker als de maker 75 jaar dood is) moet je gewoon kunnen fotograferen (uiteraard zonder flits enz want we willen wel conserveren) en gebruiken zonder verdere voorwaarden. In plaats daarvan laten musea soms fotografe foto’s maken en verkopen die duur (voor publikaties bijvoorbeeld) omdat ze auteursrecht claimen. Ook archieven vragen soms geld voor het inzien van documenten – helemaal onjuist.

    Reply

    • De auteursrechtkant heeft nu eenmaal mijn interesse en dat kleurt mijn blik als ik mezelf dit soort vragen stel. Ook al werken musea met belastinggeld, dat is geen garantie voor gratis en vrij publiek gebruik ervan. De snelwegen worden ook met belastinggeld betaald en toch moet je betalen om er overheen te mogen rijden.

      En ja, ik vind ook dat je in een museum alles moet kunnen fotograferen (op een veilige manier en zonder medebezoekers te irriteren) en zoals ik hierboven al schreef vind ik dat musea hier beter over moeten nadenken en moeten communiceren naar bezoekers toe. Dat is wat mij betreft inclusief die praktijken die je beschrijft van musea die foto’s laten maken en die duur verkopen. Zoals ik het zie kan elk museum zelf met de bezoekervoorwaarden fotograferen toestaan of verbieden en er dus voor kiezen om bezoekers te pesten. Ik hoop dat we het met elkaar eens zijn dat dat niet zou moeten kunnen.

      Overigens hink ik tijdens het typen ook al op twee gedachten met die praktijk van foto’s duur verkopen. Voor de World of manga tentoonstelling werd er stevig en weinig subtiel verwezen naar de dikke ingebonden catalogus waar foto’s met beschrijvingen van alle werken in opgenomen waren. Te koop voor 25 euro en ik heb die met veel plezier gekocht. Ook al mocht ik overal foto’s van maken. Het kan dus wel op een nette manier want het auteursrecht op het boek (=nieuw werk) ligt wel degelijk bij het museum.

      Reply

    • Kitty, een museum is niet altijd eigenaar van een getoond kunstwerk en heeft dus auteursrechtelijke verplichtingen aan de maker van een kunstwerk.

      Reply

  3. Ps over citaatrecht: dit is een grijs gebied. Musea in NL zitten over al dit soort kwesties met de handen in het haar. Proefprocessen zijn nauwelijks gevoerd. We zullen zien.

    Reply

    • Ik heb het idee dat niemand zijn handen wil branden aan een proefproces. Rechthebbenden stuurden voornamelijk blafbrieven (naar blogs) en ik ken geen geval waar het uiteindelijk voor een rechter beland is met een beroep op citaatrecht. Voor musea nog lastiger want zij hebben dat auteursrecht niet dus ze zijn er feitelijk niet eens partij in. En als ze zich ermee zouden bemoeien dan zou dat alleen maar imago schade opleveren lijkt me.

      Reply

  4. Goed onderwerp Raymond, juist in de vakantieperiode. Ik was in Valkenburg in het museum Land van Valkenburg waar o.a. een expositie “Trouw aan traditie” plaatsvindt (deze week, laatste week). Ik was onder de indruk van Patrick Creyghton. De mdw van het museum vonden het fotograferen (zonder flits) juist goed. Maar tijdens een kleine expositie van grappige schilderijen van Marius van Dokkum in Andijk werd het me verboden. Ik ben er van overtuigd dat door de social media de wat meer onbekende namen bekender worden. Ook de beleving van kunst wordt door de social media (met beeld) beter gedeeld. Gewoon vragen zou ik zeggen. Musea zouden het ook helder kunnen aangeven.

    Reply

    • Uiteindelijk is dat dus wat me eigenlijk verraste: dat musea dat niet helder aangeven op aankondigingen en de eigen websites. Het lijkt me de nummer 1 vraag die al decennia in musea gesteld wordt en zeker nu met het massale gebruik van sociale media en fotodiensten als Flickr en Instagram zou je toch verwachten dat hier op zijn minst rekening gehouden wordt. Zo niet ingebed wordt in de doelstelling die elk museum heeft om (onbekende) kunst onder de aandacht te brengen.

      Reply

  5. Pingback: Getty Museum plaatst deel van de digitale collectie in het publieke domein - Vakblog

  6. Hallo Raymond, voor mij – als een van jouw reisgenoten naar Rotterdam – was de World of Manga expositie een openbaring. Er mocht bovendien zonder probleem gefotografeerd worden. Ik heb dat inderdaad wel eens anders meegemaakt.
    Maar ik kwam er ook achter dat musea soms wel degelijk moeite doen om nieuwe wegen te zoeken. In 2009 was er bv. de Wiki Loves Art (NL) wedstrijd, waarbij deelnemers juist werden aangemoedigd om museumobjecten te fotograferen.
    Overigens zijn niet alleen musea vaak nog onduidelijk. NRC Next van vandaag 14 aug. gaat in op het fotografieverbod tijdens de recente Paradisoconcerten van Prince. En zelfs het fotograferen van kunstwerken in de openbare ruimte is niet geheel vrij van bepaalde regels, volgens een artikel over auteurs- en portretrecht op http://zoom.nl. Ik heb mij in elk geval voorgenomen om in twijfelgevallen toch maar even navraag te doen.

    Reply

    • Er zijn gelukkig vele goede voorbeelden maar juist die illustreren mijns inziens dat er beter – en vooraf – gecommuniceerd moet worden naar bezoekers wat er wel en niet mag. Het Paradiso verhaal past daar prima bij want net als bij een museum mogen die regels stellen aan bezoekers. Dit zgn. huisrecht geldt voor alle instellingen en organisaties die bezoekers tot hun ruimtes toelaten en in die huisregels kan van alles staan. Bij Paradiso staat daar ook dat je niet mag fotograferen zonder toestemming maar ja, dat wordt dus niet gehandhaafd tenzij er een artiest optreedt (zoals Prince) die daar zelf ook fel tegen gekant is. Van bezoekers van musea of concerten kun je niet verwachten dat ze die fijne nuances en verschillen interpreteren en dus moet er beter gecommuniceerd worden. Bij de verkoop van tickets zou je als bezoeker op zijn minst de weloverwogen keuze moeten kunnen maken of je nog steeds die ticket wilt als je niet mag fotograferen.

      Nou is de basis van het auteursrecht dat je toestemming nodig hebt van de rechthebbende voordat je iets mag kopieren of verspreiden. Zoals we dus bij het Wereldmuseum gedaan hebben is dan dus ook verstandig: vooraf informeren bij de kassa of het toegestaan is. Je voorkomt er simpelweg problemen mee en met wat geluk denkt het museum dan in de toekomst wat beter na hoe dit gecommuniceerd kan worden. Als ze dat al niet deden natuurlijk.

      Reply

  7. Weet je wat ik zo leuk vind aan jouw blog, Raymond? Je geeft de feiten, de techniek, de voor en tegens, de problemen en de oplossing. Maar je geeft ook de kern (voor mij). Die vaak met de gebruiker te maken heeft.

    In dit geval triggerde ik enorm door deze zin: “Wie weet kom ik dan ook eens wat vaker in een museum. Het is een stuk leuker als je die ervaringen ook weer met anderen kunt delen namelijk.” Want dat is voor mij de sleutel van wat jij constateert en voorstelt. Dat we er allemaal, zowel als bezoeker en als museum, bij te winnen hebben op een bepaalde manier.

    Reply

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top