Wij zijn pas content als u dat bent

Wij zijn pas content als u dat bent. Een oude slogan uit een reclamespotje die je nog steeds prima kunt gebruiken. Zo ook voor hogeschoolbibliotheken. Wij zijn pas content als u dat bent. Met onze content. Die wij u aanbieden omdat we nu eenmaal onderwijsbibliotheken zijn en we het als onze taak zien om zo veel mogelijk fysieke content (we zijn dol op vroeger) en ook digitale content  over u uit te strooien.

Vroeger leverde al die tijd en energie die we staken in de fysieke collectie ook echt wat op. Elk boek, elk tijdschrift, elk rapport dat aangeschaft werd bouwde de collectie, het bezit en het aanbod van de bibliotheek verder uit. En omdat je niet onbeperkt ruimte had moest je daar goed over nadenken. Wat voegt echt wat toe, wat is inmiddels minder relevant geworden en waar kunnen we eigenlijk wel zonder? Natuurlijk moest er afgestemd worden met je gebruikers maar bibliothecarissen investeerden in hun collecties en op hun expertise konden de gebruikers vertrouwen.

Meer is niet beter
Tegenwoordig verdrinkt iedereen in het aanbod van digitale content. Bibliotheken hebben moeten leren om anders tegen hun collecties aan te kijken. Niet meer gebaseerd op bezit dat een immer stijgende waarde vertegenwoordigt maar op toegang. Toegang tot digitale content dat in het bezit is van externe leveranciers. Die ook vinden dat het een immer stijgende waarde vertegenwoordigt maar dat vooral tonen in immer stijgende prijzen die bibliotheken moeten betalen om hun gebruikers toegang te geven tot die content. Content die nog steeds beheerd moet worden, die ingepast moet worden in het kader van collectiekeuzes die een bibliotheek wil maken maar bovenal content die onmiddellijk kan verdwijnen als je er niet meer voor wilt (of kunt) betalen.

En dat laatste gaat steeds vaker gebeuren. Doordat onderwijsbibliotheken het als hun taak zien om, net als bij hun fysieke collecties, digitale content aan al hun gebruikers aan te bieden onderhandelen ze al vanaf het begin met leveranciers en uitgevers voor instellingsbrede campuslicenties. En dus wordt dezelfde digitale collectie instellingsbreed aangeboden aan eerstejaars studenten van lerarenopleidingen, medewerkers van de technische opleidingen en afstudeerders bij economische opleidingen. Maar in tegenstelling tot de fysieke collectie betalen bibliotheken dus ook al vanaf het begin voor de niet-gebruikers van de digitale collectie. Een databank met medische artikelen wordt niet gebruikt door studenten van een informatica opleiding maar je betaalt er desalniettemin voor. Bij instellingsbrede licenties betaal je nu eenmaal een bedrag per student van die instelling.

Helaas is dat niet het enige dat op één hoop gegooid wordt. Ook het zorgvuldig opbouwen van je eigen collectie door je eigen keuzes te maken over wat je daarin opneemt is eigenlijk verleden tijd. Leveranciers en uitgevers doen niet aan content op maat maar aan gigantische bundelingen van content. En dus betaal je niet alleen voor alle niet-gebruikers maar ook nog eens voor bergen content die je helemaal niet wilt aanbieden aan je gebruikers. Het mes is bot aan twee kanten zeg maar.

Natuurlijk proberen we die messen wel te slijpen. Duizenden uren worden gestoken in het bevragen van gebruikers wat ze precies willen, analyseren van gebruikstatistieken, het bijeenbrengen van alle hogeschoolbibliotheken voor dat gezamenlijk belang (want we doen allemaal hetzelfde) en het onderhandelen met uitgevers via hun vertegenwoordigers. Maar dat hele proces is een doodlopende weg en het is een spel dat niet te winnen is. Als één opleiding toegang wil tot databank A, drie opleidingen graag databank B willen en 20 opleidingen perse databank C moeten gebruiken dan zal de bibliotheek een licentie moeten nemen op alle drie de databanken voor alle studenten van alle opleidingen. Hoezo keuze en hoezo onderhandelingspositie? Uitgevers weten dat ze zelf de spelregels kunnen bepalen.

De kruik gaat net zo lang te water
Prijzen die elk jaar blijven stijgen. Steeds meer content afnemen en aanbieden als ware je alleen maar een doorgeefluik voor een uitgever. Steeds meer betalen voor niet-gebruik. Opleidingen die vragen om content zonder hierbij aan te geven waar hun belang precies zit. Bibliotheken maar ook opleidingen die geen keuzes (kunnen of willen) maken en de situatie laten voortbestaan. Het is een onhoudbare situatie geworden.

Met maatregelen als het opzeggen van te dure of te weinig gebruikte licenties kom je er niet. Het is tijd om te beseffen dat het aanbieden van alle content aan alle gebruikers niet meer mogelijk is. Onbetaalbaar. Maar leg je niet alleen met tegenzin neer bij deze realiteit want het is ook onnodig om maar alles aan te bieden aan iedereen.

Waarom veranderen we dat uitgangspunt van brede toegang niet? Naar alleen betalen voor de content die we daadwerkelijk willen aanbieden aan alleen die gebruikers die ook echt die content nodig hebben. Bemiddelen tussen dat idioot grote aanbod en de hele concrete vraag vanuit opleidingen. Waarbij je duidelijk bij je gebruikers gaat ophalen wat ze precies nodig hebben. En hoe ze dat nodig hebben. Waarom ze het nodig hebben en of er alternatieven zijn. Onder welke voorwaarden. En hoe dat bekostigd kan worden.

Dan pas ga je naar de uitgevers. Om met een duidelijk verhaal in de hand gaan praten hoe je die content beschikbaar kunt maken aan je gebruikers. Welke voorwaarden daar bij horen en wat je dus krijgt voor het geld dat je betaalt. Waarbij je dus niet extra gaat betalen voor al die gebruikers met wie je geen afspraken gemaakt hebt en die de content niet (hoeven) gebruiken. Allemaal extra duidelijkheid naar zowel je gebruikers als uitgevers toe die ook meteen de grenzen afbakenen. De grenzen die het punt zichtbaar maken van wanneer een bibliotheek niet meer meegaat in een onderhandeling en nee zal moeten zeggen. Om wat voor reden dan ook.

¡Viva la Revolución!
Te ver voor de muziek uitlopen. Te vooruitstrevend. Dat is wat ik soms terugkrijg als ik het met anderen over dit onderwerp heb. “Ook uitgevers mogen geld verdienen”, zei iemand laatst nog tegen mij. Natuurlijk maar je hoeft ze niet te laten graaien in jouw portemonnee. Wie is er nou de klant van wie? En zou die klant niet koning moeten zijn?

Dus moeten we ook als hogeschoolbibliotheken eens wat beter voor onze belangen opkomen. Niet alleen voor die van onze gebruikers (zonder daar echt naar te informeren) en zeker niet voor de belangen van uitgevers. Maar met een duidelijk nieuw uitgangspunt om namens onze gebruikers en met behulp van onze expertise aan tafel te gaan zitten met de uitgevers om die content te krijgen die onze gebruikers nodig hebben voor een prijs die wel redelijk en fair is.

En het idee los te laten van die instellingsbrede licenties als enig middel om toegang te (laten) geven. Door andere – meer flexibelere – soorten licenties te bespreken die beter passen bij dat nieuwe uitgangspunt. Op basis van gelijktijdige gebruikers, ook al betekent het dat soms gebruikers even geen toegang hebben omdat het ‘druk’ is. Met de mogelijkheid om nog steeds overeenkomsten voor meerdere jaren aan te gaan maar wel jaarlijks kunnen uitstappen omdat je gebruikers een databank niet meer nodig hebben. Of omdat je als bibliotheek andere keuzes wilt kunnen maken.

Maar ook om uitgevers duidelijk te maken dat hogeschoolbibliotheken niet tot één optie beperkt willen zijn. Flexibiliteit betekent kunnen kiezen. Sommigen willen misschien alle content van een uitgever terwijl anderen specifieke titels uit dat aanbod willen. Eén maat past niet iedereen. Van je supermarkt zou je het niet pikken als ze pakken melk alleen verkochten in combinatie met flessen cola dus waarom pikken we het wel van uitgevers?

De wereld is natuurlijk tegenwoordig ook veel groter dan alleen de commerciële uitgevers en bibliotheken als het om toegang tot digitale informatie gaat. Er zijn ontzettend veel bedrijven (waaronder ook diverse uitgevers) die zich bezig houden met digitale content voor een persoonlijke digitale bibliotheek. Eindgebruikers zijn al heel lang niet meer aangewezen op bibliotheken om toegang te krijgen tot ebooks, digitale kranten en tijdschriften of muziek. Denk maar aan Spotify, Netflix, Google Play of Apple iTunes maar ook aan alle initiatieven rondom digitaal nieuws en uitgevers die eindgebruikersdiensten aanbieden. Als je voor een paar tientjes een eigen toegang kunt kopen tot digitale content, waarom zou je dat dan nog via een bibliotheek moeten doen? En andersom geredeneerd, waarom zou een bibliotheek een onbetaalbare licentie afsluiten op een databank als eindgebruikers een gunstige overeenkomst voor zichzelf kunnen aanschaffen? Het zou geen revolutionaire gedachte moeten zijn dat je als bibliotheek kijkt naar alle mogelijke opties in plaats van die ene. Waarom zou een bibliotheek zich bij licentieonderhandelingen niet hard kunnen maken om ook een rechtstreekse eindgebruikerslicentie tot de mogelijkheden te laten behoren? Zeker als de andere opties minder gunstig uit dreigen te pakken. Elke optie is beter dan simpelweg geen toegang, toch?

Wij zijn pas content als u dat bent. Maar wij moeten het nog eens goed hebben over hoe we u tevreden krijgen met ons aanbod van content.

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (8) Write a comment

  1. Daar hebben wij het in de afgelopen jaren dikwijls over gehad. En als ik nog in het vak zat, was ik het ook nu vierkant met je eens. Hou vol.

    Reply

  2. Pingback: Over econtent, wat de hbo bibliotheek er mee moet en waarom het onderwijs belangrijker is dan de contentleverancier | Vakblog

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top