Aanbod en uitlenen van ebooks door bibliotheken: over Auteurswet, Bibliotheekwet en campagnes

uitlenen van ebooks right to e-readToen ik vorige maand door de hoofdredacteur van de META (het vakblad van de Vlaamse Vereniging voor Bibliotheek, Archief & Documentatie) gevraagd werd een bijdrage te leveren over de ontwikkelingen rondom uitlenen van ebooks in Nederlands, was dat meteen een mooie gelegenheid om ook voor mezelf het een en ander op een rijtje te zetten. Voor dat artikel heb ik me beperkt tot de verschillende ebookdiensten die de bibliotheken de afgelopen jaren uitgeprobeerd hebben – en de huidige ebookdienst – maar is het volgens mij minstens zo interessant om er vanuit het perspectief van wetgeving naar te kijken.

De aanleiding bij onze zuiderburen om uitgebreid bij dit onderwerp stil te staan bleek namelijk de ‘The right to e-read‘ campagne te zijn die EBLIDA (European Bureau of Library, Information and Documentation Associations, een Europese overkoepelende organisatie voor bibliotheek, archief en documentatie-organisaties) de komende maand in geheel Europa voert om aandacht te vragen voor de problemen die bibliotheken hebben om met een goede ebookdienstverlening te komen. In hun statement gaat het vooral om het benadrukken dat auteursrechtwetgeving gewijzigd zou moeten worden om bibliotheken een sterkere positie te geven ten opzichte van uitgevers teneinde ook met een volwaardig aanbod te kunnen komen voor hun gebruikers. EBLIDA concludeert (terecht mijns inziens) dat met de huidige wetgeving en werkwijzen het primair uitgevers zijn die bepalen wat bibliotheken in hun digitale collecties kunnen opnemen.

Therefore EBLIDA hereby calls on the EU Commission for a clear copyright framework that allows libraries to acquire and lend e-books with an adequate remuneration to authors and other rights holders. Just as with printed books, an updated copyright framework should allow libraries to continue to provide their services for the benefit of all European citizens.

Recht op ebooks?

Op 26 februari 2013 is in Nederland het rapport “Online uitlenen van e-books door bibliotheken” aan de Tweede Kamer aangeboden. Hierin staan de bevindingen van een onderzoek naar de mogelijkheden van een wettelijke uitzondering op het auteursrecht voor het uitlenen van ebooks door openbare bibliotheken – al dan niet gepaard met een vergoeding aan rechthebbenden, vergelijkbaar met hoe dat in de leenrechtexceptie al jaren geregeld is voor papieren boeken. De conclusie was echter niet wat de bibliotheken gehoopt hadden.

Het bestaande Nederlandse auteursrechtkader lijkt geen wettelijke grondslag te bieden waaronder het uitlenen van ebooks door bibliotheken mogelijk is. Uit het bovenstaande moet worden geconcludeerd dat uitlening in Nederland zich van oudsher voornamelijk richt op fysieke exemplaren. Van de eerste leenvergoedingsregeling tot de huidige auteursrechtelijke regeling is het object van het leenrecht steeds toegespitst op ‘exemplaren’ van werken. Voor de huidige regeling in de Auteurswet wordt aangenomen dat het om stoffelijke exemplaren gaat.

In de begeleidende brief bij het rapport stelde minister Bussemaker dat:

Dit betekent dat het uitlenen van e-content door openbare bibliotheken zal moeten plaatsvinden op basis van contractuele afspraken tussen betrokken partijen zoals auteurs, uitgevers, rechtenorganisaties, distributeurs en bibliotheken. Met deze bevindingen en conclusies houd ik rekening bij de aangekondigde bibliotheekwetgeving, die u na de zomer krijgt toegezonden.

En dat is precies wat de bibliotheken ook deden om tot het aanbod van hun huidige ebookdienst te komen. Afspraken maken met rechthebbenden voor gebruik van beschermde werken is zoals het auteursrecht behoort te werken en de Inkoopcommissie heeft diverse overeenkomsten gesloten met een groot aantal uitgevers om ebooks ook daadwerkelijk beschikbaar te maken voor uitlenen.

Maar de minister liet wel een deurtje open staan in dat rapport voor het geval de bibliotheken niet in staat zouden zijn om met uitgevers goede afspraken te maken om eLending goed van de grond te krijgen. In het rapport van OCW werd de mogelijkheid verkend van extended collective licensing: een stelsel van licenties die bibliotheken het recht zou geven om alle ebooks in een bepaalde categorie onder bepaalde voorwaarden te mogen uitlenen. Die licenties zouden door een collectieve beheersorganisatie verstrekt kunnen worden, om te voorkomen dat bibliotheken met alle betrokken partijen individueel afspraken moeten maken. Alle uitgevers zouden dan (verplicht) vertegenwoordigd zijn in de collectieve beheersorganisatie en daar zouden de bibliotheken dan afspraken mee moeten maken. Dat idee sloot ook nauw aan bij het eerste uitgangspunt van de Principles for Library eLending die de IFLA vorig jaar publiceerde voor bibliotheken en wetgevers.

Bibliotheekwet

In de nieuwe bibliotheekwetgeving zou er eventueel verder gekeken worden naar een dergelijke constructie maar in de huidige versie van de Bibliotheekwet (Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen) is er geen sprake van een andere aanpak om tot eLending te komen. Het uitgangspunt blijft dat bibliotheken en rechthebbenden samen tot afspraken moeten komen om een volwaardige ebookdienstverlening te creëren.

De consequenties van het gegeven dat er licenties afgesloten moeten worden door de bibliotheken voor digitale content tekenen zich ook af in het wetsvoorstel. Niet alleen krijgt de Koninklijke Bibliotheek de rol toegewezen om een landelijke digitale bibliotheek in te richten (en wordt dat dus niet meer lokaal gedaan) maar ook zal het lidmaatschap van de digitale en fysieke bibliotheek losgekoppeld kunnen worden. Plus dat de wettelijke contributievrijstelling voor de jeugd niet gehandhaafd wordt als het om het digitale aanbod gaat. Het ligt immers niet voor de hand dat uitgevers en rechthebbenden afspraken zullen maken voor het beschikbaar maken van jeugd-ebooks als daar geen inkomsten tegenover kunnen staan, terwijl het wel hun eigen verkoopmarkt aantast.

Over dat wetsvoorstel zijn de afgelopen maanden veel vragen gesteld door de kamerpartijen en die zijn inmiddels allemaal door de minister beantwoordt (PDF) in de aanloop naar het definitief vaststellen en invoeren van de Bibliotheekwet. En juist bij de beantwoording van een vraag door de PvdA-fractie over het mogelijk moeten maken van gratis lenen van ebooks door de jeugd komt toch de stok achter de deur weer tevoorschijn.

Zonder overeenkomsten met uitgevers en auteurs kunnen bibliotheken geen e-books aanbieden. Om deze redenen kent het wetsvoorstel geen contributievrijstelling voor de jeugd in het digitale domein. Wel is het mogelijk – bijvoorbeeld om het lezen te stimuleren – bepaalde pakketten voor de jeugd onder gunstige voorwaarden aan te bieden.
Indien blijkt dat de bibliotheken en rechthebbenden niet in staat zijn tegen de achtergrond van het geldende juridisch kader samen adequate afspraken te maken over e-lending door bibliotheken, moet worden bezien op welke andere wijzen de ontwikkeling van e-lending door bibliotheken kan worden ondersteund. De regering wil hierbij de belangen van alle betrokkenen in acht nemen, waaronder rechthebbenden, bibliotheken en het bredere publiek. Dit voornemen heeft de regering ook meegedeeld in de kabinetsreactie op de consultatie over modernisering van het auteursrecht, waarin expliciet aandacht wordt besteed aan de uitleenexceptie in relatie tot gedigitaliseerde werken.

Waar heeft de Europese bibliotheekgebruiker recht op?

Wat zijn adequate afspraken? Hoe moet het aanbod van de openbare bibliotheken (in Europa) er uitzien voordat je kunt spreken van een volwaardige ebookdienst? In Nederland zijn we redelijk ver nu met de dienstverlening als je het vergelijkt met de overige landen in Europa maar 5000 ebooktitels is niet veel als je kijkt naar het totale aanbod van ebooks in Nederland, laat staan als je kijkt naar het aantal titels dat in papieren vorm leverbaar is en al onderdeel uitmaakt van bibliotheekcollecties.

En dan is het ook wel duidelijk dat de meerderheid van de 5000 titels in de digitale bibliotheekcollectie bestaat uit ebooks die al enkele jaren oud zijn en sowieso nauwelijks of niet de verkoopmarkt van uitgevers bedreigen. De populaire titels en bestsellers zijn, afhankelijk van je definitie van populaire titels, slechts in geringe mate vertegenwoordigd. Zelfs dit huidige aanbod willen de bibliotheken eigenlijk gaan splitsen in een gratis basispakket met titels ouder dan 3 jaar en een pluspakket van recentere titels waarvoor extra betaald moet gaan worden door de bibliotheekleden. Maar die splitsing is tot nader bericht uitgesteld meldde de Stichting BNL onlangs nog, wat suggereert dat de bibliotheken zelf op dit moment ook niet overtuigd zijn van de aantrekkingskracht van dat pluspakket. Als je leden vraagt om extra te betalen voor recentere titels dan zullen ze de digitale titels uit de top 60 van best verkopende boeken in het pluspakket verwachten en tja, die zitten er geen van alle in.

Misschien dat op 23 april, wanneer de EBLIDA tijdens de World Book and Copyright Day een persconferentie geeft over het recht op digitaal lezen in Brussel, toch het startschot eindelijk gaat klinken om in Europees verband wat te gaan doen aan de beschikbaarheid van (alle) ebooks in Europese bibliotheken. Zodat het uitlenen van ebooks toch nog de gewoonste zaak van de wereld kan worden voor bibliotheken. En gebruikers.

Zo’n ‘Right to e-read‘ campagne is volgens mij nog wel hard nodig.

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (13) Write a comment

  1. Dank wederom voor je zeer informatieve Vakblog, Raymond. Het is erg prettig om zo op de hoogte te blijven van de ontwikkelingen en achtergronden van het e-readen.

    Reply

  2. Pingback: Nederlandse uitgevers willen geen leenrechtexceptie voor ebooks, de bibliotheken juist wel | Vakblog

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top