Recht op informatie: Voor het zingen de kerk uit

Ook kerken zijn niet vrijgewaard van aardse wetten en met illegaal verspreide teksten van liederen blijkt ook de kerk prima met één been in de hedendaagse samenleving te staan als het gaat om schending van auteursrechten. Een onderwerp dat te mooi was om er niet over te schrijven en dus deed ik dat voor de Recht op informatie rubriek in het derde nummer van de InformatieProfessional.

-//-

“Kerkgangers zingen vaak illegaal uit het liedboek”, las ik laatst in een nieuwsbrief van de branchevereniging van collectieve beheersorganisaties voor auteurs- of naburige rechten. Meteen schoot er een beeld door mijn hoofd hoe op een willekeurige zondagochtend in de nabijgelegen kerk honderden bezoekers meezongen terwijl ze schichtig om zich heen keken uit angst voor een inval van Buma/Stemra. Want dat is de beheersorganisatie die toe zou moeten zien op het auteursrecht van teksten en melodieën van psalmen en liederen.

In het Liedboek: Zingen en bidden in huis en kerk zijn meer dan 1000 psalmen en liederen opgenomen die in een groot deel van de kerken in Nederland gebruikt worden. Volgens de uitgever werd ook uit de oude papieren editie volop illegaal gekopieerd maar is het met de vernieuwde digitale versie – inclusief (blad)muziek – pas echt een grootschalig probleem geworden. Met teksten en melodieën die op internet geplaatst worden maar ook opnames van kerkdiensten die op YouTube gezet worden inclusief tekst en bladmuziek. Eenvoudig gekopieerd en geplakt uit Liedboek Online.

En dat is een probleem omdat bijna alle teksten auteursrechtelijk beschermd zijn. Waarschijnlijk tegen de verwachting in nemen kerken geen uitzonderingspositie in binnen de Auteurswet en zijn ook religieuze werken gewoon beschermd. Dat auteursrecht is in de meeste gevallen ook nog niet verlopen omdat de teksten eens in de zoveel tijd aangepast worden aan het taalgebruik van die periode. De laatste van deze zogenaamde berijmingen vond plaats in 1968 waarbij nieuwe versies van eeuwenoude psalmen geschreven werden door o.a. de Nederlandse dichters Willem Barnard en Martinus Nijhoff. Teksten die anno 2014 nog lang niet vrij van rechten zijn.

Los van het gegeven dat de digitale versie, Liedboek Online, voor het overgrote deel auteursrechtelijk beschermde werken bevat, geniet het ook aanvullende bescherming onder de Databankenwet. Deze wet is in 1999 in de Nederlandse wetgeving verwerkt om rechtsbescherming te geven voor databanken. Volgens de Databankenwet is een databank “een verzameling van werken, gegevens of andere zelfstandige elementen die systematisch of methodisch geordend zijn.” Dit kan een digitaal woordenboek zijn of een verzameling telefoonnummers maar ook zoals hier teksten van liederen. Zo´n digitale verzameling is vervolgens beschermd onder het databankrecht als ”de verkrijging, de controle of de presentatie van de inhoud in kwalitatief of kwantitatief opzicht getuigt van een substantiële investering.” Als producent en rechthebbende wijst de Databankenwet dan ook degene aan die het risico draagt van die investering en dat is in dit geval dus de uitgever.

Dat er substantieel geïnvesteerd is in Liedboek Online staat niet ter discussie. Er is een uitgebreid redactioneel proces ingericht waarin selecties gemaakt worden van liederen en waarbij dichters en componisten gevraagd worden om nieuw materiaal te schrijven. Het eindresultaat wordt middels abonnementen met gebruikslicentie verkocht aan kerkgemeenten voor gebruik in de kerken. De licentie maakt het mogelijk om de inhoud van de databank te gebruiken in een kerkdienst en te tonen in de kerk zelf (via beamer) maar staat niet toe deze via internet te verspreiden.

Nauwelijks een derde van de kerkgemeenten heeft echter een abonnement op de digitale versie genomen wat de uitgever doet verzuchten dat het verschil tussen legaal en illegaal toch zou moeten landen. De discussie in de media over auteursrechten en licentieprijzen heeft de uitgever inmiddels al wel doen besluiten om de tarieven te halveren teneinde kerkgemeenten over te halen wel op een correcte wijze gebruik te maken van het Liedboek Online.

Als dat nog steeds niet gebeurt zou het misschien zo maar eens kunnen dat Buma/Stemra kerkdiensten gaat bezoeken om te achterhalen hoeveel royalty’s de rechthebbenden mislopen. Of moeten kerkgangers in het vervolg toch echt voor het zingen de kerk uit.

Bovenstaande Recht op informatie column verscheen eerder in InformatieProfessional 3 (2014).

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (18) Write a comment

  1. LOL Raymond. Wat een geestige eerste alinea (en rest van je collumn, trouwens).

    Reply

  2. Het verhaal is nog fraaier. Allerlei rechtenclubs innen gelden voor “rechthebbenden”. Stichting NORMA, Thuiskopie, Pro, Sena, Buma/Stemra, Brein en zo voorts. Vervolgens verdelen dat geld – uiteraard na aftrek van kosten ;-)

    Maar in het geval van liedboeken voor kerken zijn er aantoonbare verhalen van kerken die boetes moeten betalen wegens ‘illegaal zingen’ terwijl vervolgens de betreffende componist niets kreeg. Na aftrek van kosten, directiesalarissen, beleggingsverliezen en de kosten van het wagenpark resteerde er kennelijk niets meer voor de ‘hardwerkende kerkliedcomponist” ;-)

    Je ziet dat de auteursrechtenstichtingen vooral zichzelf in stand willen houden. Terwijl door het internet er prima directe afreken-systemen mogelijk zijn. Maar die worden uiteraard als eerste ” gekilld” door de auteurs-boeren. Moraal: ook aan dit verhaal zitten meer kanten, de auteursrechtenclubs denken niet alleen aan de artiesten maar ook afa en toe een heel klein beetje aan zichzelf :-)

    Reply

  3. 1
    Kerken hebben juist wél een uitzonderingspositie binnen het auteursrecht: voor de gemeentezang hoeft geen toestemming te worden gevraagd.
    Dit heeft veel verwarring veroorzaakt. Kerkomroep.nl heeft bijvoorbeeld, absoluut ten onrechte, jarenlang verkondigd dat deze uitzondering ook voor internet geldt.

    2
    Buma/Stemra exploiteert doorgaans alleen de ‘klinkende’ muziek. Bladmuziek en tekst doet Buma ook, maar slechts voor een beperkt aantal uitgevers.
    Slechts een handjevol teksten en bladmuziek uit het Liedboek wordt door B/S beheerd.

    Lang niet alle auteurs uit het Liedboek zijn overigens aangesloten bij Buma/Stemra, waardoor ook voor klinkende muziek (bijvoorbeeld op YouTube of kerkdienstgemist.nl) gewoon bij de auteur toestemming moet worden gevraagd.

    Reply

    • Je hebt gelijk tav de rol van Buma. De wat complexe situatie rondom de meerdere collectieve beheersorganisaties die zich bezig houden met het bewaken van uitzonderingen in de auteurswet heb ik toegegeven wat vereenvoudigd door alleen Buma te noemen. Je hebt ook in beginsel met o.a. Stichting Reprorecht en SENA te maken maar ik wilde dat deel niet benadrukken in een toch redelijk korte column, laat staan ook nog het scenario erbij betrekken dat het BREIN is die illegaal gebruik van (niet)gelicenseerde content tegen gaat want daar heb je het met Liedboek Online feitelijk over.

      Mbt je eerste punt moet ik je toch tegenspreken. Ook voor gemeentezang geldt geen exceptie in de auteurswet. Wel is het zo dat de Protestante Kerk in Nederland een regeling getroffen heeft met Buma waarmee voor alle plaatselijke gemeenten van de Protestantse Kerk de uitvoeringsrechten zijn afgekocht. De toestemming (en vergoeding) is hiermee dus efficient en netjes geregeld maar het is geen uitzonderingspositie.

      Los even van het naleven en respecteren van auteursrechten door individuele gemeenten is het wel goed om te benadrukken dat de Protestante Kerk het als geheel zeer netjes geregeld heeft allemaal. Ze heeft een bureau juridische zaken, brochures tbv voorlichting en een kraakhelder beleid als het gaat om respecteren van andermans rechten. http://www.pkn.nl/werkvelden/liturgie/kerkmuziek/Paginas/Auteursrechten.aspx

      Reply

      • Art. 17 c Auteurswet:
        “Als inbreuk op het auteursrecht op een werk van letterkunde of kunst wordt niet beschouwd de gemeentezang en de instrumentale begeleiding daarvan tijdens een eredienst.”

        De Buma-regeling ziet slechts op bijvoorbeeld het voorspel, want geen begeleiding van de zang. Ook op bijv. iets dat alleen door een koor wordt gezongen: geen gemeentezang.

        De rol van collectief beheer overschat je. Typisch voor de kerk is juist dat maar een beperkt deel door bijvoorbeeld Buma/Stemra geregeld wordt.
        Auteurs en uitgevers doen veel zelf, i.p.v. via een collectieve beheerder.
        De evangelisten hebben bijvoorbeeld hun eigen licentiedienst opgericht: CCLI.

        Reply

        • Potverdorie, die had ik gemist, excuses. Het opnemen of uitzenden ervan valt er niet onder, net als het voor- en naspel maar dat laatste zal onder de Buma-regeling vallen inderdaad.

          Dank voor je toelichting!

          Reply

      • Met het laatste ben ik het niet eens.

        De brochure over auteursrecht is vrij goed. Dat moet gezegd. Kerken leven de informatie echter massaal niet na. Echt massaal.

        Ik stel vast dat een groot percentage van het Liedboek door professionele auteurs is gemaakt. Als de situatie op deze manier doorgaat, dan houdt die mogelijkheid op. (check even de berekening op http://stopbuma.blogspot.nl/2014/03/de-kerkauteur-als-zakkenvuller.html)
        Daarbij plegen kerken misdrijven en maken inbreuk op de rechten, op de broodwinning van hun eigen auteurs (klinkt zwaar, maar dit is feitelijk het geval).
        Als overkoepelende organisatie zou ik mij dan uitzonderlijk sterk maken om daar een einde aan te maken.

        Een brochure en een bureau voor vragen is dan wat minimaal.

        Reply

        • Daar verschillen we dan niet van mening over denk ik. Het is op papier goed geregeld wilde ik ermee aangeven maar dat zegt niets natuurlijk over de naleving ervan. De vergelijking durf ik ook wel te maken met het hoger onderwijs waar het ook op papier – met uitzonderingen en al in de auteurswet – goed geregeld is maar waar het in de praktijk ook te kort schiet. Ook bij hoger onderwijsinstellingen zie ik weinig tot geen actie om deze problematiek goed aan te pakken.

          Reply

          • Ik zie de parallel met het hoger onderwijs. Toch zie je daar nog mogelijkheden voor een auteur. Boeken zijn bijvoorbeeld niet of nauwelijks op internet beschikbaar. Er gaat dan wel veel mis, maar er komt, wellicht te weinig, nog wel iets richting de auteur.

            Binnen de kerk is nu een situatie ontstaan waarbij er op geen enkele wijze een inkomen te verdienen valt.
            Zelfs het hobbymatig maken van een bewerking is al moeilijk, omdat daarvoor in een licentie moet worden geïnvesteerd. Een investering die nooit terug zal komen.

  4. @Rsnijders – en welk soort “actie om deze problematiek goed aan te pakken” bedoel je dan? Denk je aan systemen zodat het hoger onderwijs zich beter aan de regels houdt; of acties om die regels te veranderen, of aan manieren om geen last meer te hebben van de regels, zoals het veel meer werken met eigen, door instellingen zelf gemaakte content?

    Reply

    • Alle drie (natuurlijk wilde ik al bijna zeggen) maar het zou al beginnen met enige vorm van bewustwording te creëren en verantwoordelijkheid te nemen voor het gebruik van auteursrechtelijk beschermde werken. Onderwijsinstellingen zijn kennisinstellingen en zouden daarmee ook moeten streven in het correct gebruiken van andermans kennisproducten.

      Met voorlichting en eigen interne audits/controles hou je je beter aan de regels. Met het willen aanpassen van de readerregeling zorg je ervoor dat die regeling ook werkbaar en relevanter wordt. Door meer gebruik te maken van zelf gemaakte content vermijd je de problematiek ook nog eens.

      Reply

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top