Verboden om voor te lezen: over auteursrecht en voorlezen

voorlezenDat je met het voorlezen van (kinder)boeken ook te maken kunt krijgen met auteursrecht is niet iets waar voorlezende ouders bij stil zullen staan. En het is ook niet aan de orde zolang je dat thuis doet op de bank of op de slaapkamer en je alleen je eigen kinderen voorleest. Ik hoef me bijvoorbeeld geen zorgen te maken dat Pieter Feller, Natascha Stenvert of hun uitgever bezwaar gaan maken dat ik voorlees uit één van de Kolletje boeken. Ik heb alleen maar een probleem als ik dat niet doe maar dat komt omdat de kinderen per se twee verhaaltjes willen elke avond.

Het wordt een ander verhaal echter zodra je gaat voorlezen buiten de zogeheten huiselijke kring. Lees je een boek voor in een bibliotheek aan een groep kinderen dan is dat auteursrechtelijk gezien feitelijk een nieuwe openbaarmaking. Artikel 12 lid 1 laat daar weinig onduidelijkheid over bestaan: Onder de openbaarmaking van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst wordt mede verstaan: de voordracht, op- of uitvoering of voorstelling in het openbaar van het geheel of een gedeelte van het werk of van eene verveelvoudiging daarvan. Lid 4 van hetzelfde artikel voegt daar nog aan toe dat zelfs zo’n voordracht in besloten kring onder lid 1 gerekend wordt, tenzij deze zich beperkt tot de familie-, vrienden- of daaraan gelijk te stellen kring, en voor de toegang tot de voordracht, op- of uitvoering of voorstelling geen betaling, in welke vorm ook, geschiedt. De enige andere uitzondering wordt in lid 5 genoemd en stelt dat een voordracht, op- of uitvoering of voorstelling ten behoeve van onderwijs is, dit niet als een nieuwe openbaarmaking gezien wordt. Voorlezen op school maakt dus eigenlijk nooit inbreuk op het auteursrecht van de rechthebbenden van het boek dat voorgelezen wordt.

Rechten hebben en rechten handhaven

Ook al kunnen rechthebbenden dus bezwaar maken tegen het voorlezen van hun boeken in bibliotheken, het zou heel vreemd zijn als (kinderboeken)schrijvers ineens gingen verbieden dat hun boeken voorgelezen worden. Schrijvers hebben zelf ook belang bij deze extra promotie van hun boeken – vaak lezen ze ook hun eigen boeken voor in bibliotheken – en het zou hun reputatie niet ten goede komen als ze het zouden gaan verbieden voor anderen, zelfs al hebben ze dat wettelijke recht.

Enkele jaren geleden ondervond Sabam – de Belgische zusterorganisatie van Buma/Stemra – hoe onpopulair een dergelijke actie kan zijn. Een Belgische bibliotheek werd aangeschreven door Sabam met de boodschap dat er voortaan moest worden betaald voor het voorlezen aan kinderen, wat op zo’n 250 euro per jaar neer zou komen. Dat schoot het publiek in het verkeerde keelgat maar ook de Vlaamse minister van Cultuur en zelfs de Vlaamse Auteursvereniging (VAV) spraken hun afkeuring uit over deze praktijk. Sabam kwam met een persbericht (PDF) die volgens hen de verkeerde berichtgeving corrigeerde maar bevestigde er alleen maar mee dat ze wel degelijk vergoedingen int voor dit soort lezingen. Voor zover ik weet heeft Buma/Stemra zich in Nederland tenminste nog niet aan dit onderwerp gebrand.

Verveelvoudigen en verspreiden

Het auteursrecht van een schrijver van een boek is niet beperkt tot het exclusieve recht om dat boek openbaar te maken. Ook het recht om het te verveelvoudigen hoort daarbij, zoals je in artikel 1 van de Auteurswet kunt nalezen:

Het auteursrecht is het uitsluitend recht van den maker van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst, of van diens rechtverkrijgenden, om dit openbaar te maken en te verveelvoudigen, behoudens de beperkingen, bij de wet gesteld.

Dat betekent dat je ook inbreuk maakt op het auteursrecht als je het voorlezen vast legt op een drager en vervolgens verspreidt. Dat deed in 2012 iemand wiens vader ooit zijn eigen luisterboek gemaakt had van De Hobbit (van Tolkien). Na het overlijden van de vader digitaliseerde de zoon de cassettebandjes en stelde dat beschikbaar op internet zodat anderen ook konden genieten van deze unieke versie. Tenminste, tot Meulenhoff Boekerij duidelijk maakte dat de rechten op zowel de Nederlandse vertaling als het luisterboek bij hen lagen en dat hij inbreuk maakte op dat auteursrecht. En ook al ging het om een onbewuste inbreuk met een amateuropname, de mp3’s moesten weg.

Helaas zijn goede bedoelingen niet als beperking op het auteursrecht opgenomen in de Auteurswet.  Anders had de voorleesmama, die een tijd geleden begon met filmpjes van haar voorleessessies op YouTube te zetten, zich daar op kunnen beroepen. Onbewust van het feit dat ze daarmee inbreuk maakte op het auteursrecht schrok ze van een opmerking van de auteur van het boek dat ze voorlas, en haalde zowel haar Twitteraccount als alle gemaakte video’s vanochtend offline.

voorlezen
Beide gevallen hierboven zijn natuurlijk geen leuke voorbeelden van hoe auteursrecht werkt, zeker aangezien ze beiden onbewust inbreuk maakten, maar het is wel logisch dat schrijvers en uitgevers als rechthebbenden het niet wenselijk vinden dat hun boeken op deze manier verspreid worden en concurreren met de reguliere verkoop.

Ga je dus voorlezen, dan is het geen probleem als je je eigen kinderen voorleest of dat in een bibliotheek of school doet. Ga je dat opnemen of op een andere manier vastleggen en (gratis) verspreiden? Dan kun je beter contact opnemen met de uitgever of schrijver van het boek en daar afspraken over maken. Als rechthebbenden kunnen ze daar voorwaarden aan stellen maar dat wil niet zeggen dat ze het meteen gaan verbieden. Wie weet is er een mooi compromis te vinden waar iedereen blij van wordt. Nee heb je, ja kun je krijgen, nietwaar?

Verder lezen: Sabam: nu ook betalen voor voorlezen aan kinderen in bieb (SOLV.nl)
@afbeelding samengesteld uit deze, deze en deze via Pixabay CC0

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (24) Write a comment

  1. Enorm jammer. Juist voorlezen is ontzettend van belang bij jongere kinderen en er zijn een heleboel kinderen wiens ouders dat niet doen. Juist het initiatief van voorleesmama is daarom een heel goed initiatief. Wellicht had de schrijver/uitgever een deal kunnen sluiten met haar?

    Reply

    • Dat ben ik helemaal met je eens, heel jammer dat het initiatief van voorleesmama hiermee zo van het toneel verdwijnt. Het had heel goed gekund dat ze wel toestemming van een auteur of uitgever had gekregen om het op die manier voor te lezen. Ook had ze daar op kunnen selecteren door bijvoorbeeld eerst enkele verhalen voor te lezen die niet meer auteursrechtelijk beschermd zijn (of op zijn minst niet meer te verkrijgen zijn in de winkel) want ook dat voorkomt problemen met rechthebbenden. (in het geval van niet meer verkrijgbaar zijn er overigens nog steeds wel rechthebbenden dus voorzichtigheid is nog steeds verstandig)

      Reply

  2. tsja, en hoe zit het dan met de aankomende nationale voorleeslunch op 1 oktober? dan wordt er op vele locaties voorgelezen door een groot scala aan (prominente) inwoners van een gemeente aan volwassenen.

    Reply

    • Precies hetzelfde. In beginsel moet daar ook toestemming voor gevraagd worden maar wordt daar noch op gecontroleerd, noch in voorzien via een (makkelijk) af te sluiten licentie door Buma Stemra.

      Reply

  3. Waarom wordt Buma/Stemra genoemd als partij. Zij gaan toch over het auteursrecht m.b.t. muziek?

    Wij willen binnen een cursus voor medewerkers en externe professionals 1 à 2 pagina’s voorlezen om een casus te illusteren. Valt dat ook onder de onderwijs exceptie (wij hebben geen winstoogmerk)? Als we de tekst in het lesmateriaal opnemen dan is het een korte overname die we melden bij Stichting Pro en dan kunnen we toch wel zonder bezwaar de tekst dele met onze cursisten?

    Reply

    • @Daphne Ik noemde Buma/Stemra omdat deze (als tegenhanger van het Belgische Sabam) in Nederland verantwoordelijk is voor de rechten rondom uitvoeringen. Dat dit in de praktijk muziekuitvoeringen zijn klopt maar in beginsel dus ook dit soort uitvoeringen. Een theoretische geval overigens want bij Buma kun je niet eens een regeling treffen voor een “voorlees sessie op YouTube”.

      Jouw voorbeeld ligt anders want het gaat niet om een werk volledig voorlezen en dat op internet plaatsen.

      De onderwijsexceptie, net als de regeling met Stichting PRO, is bedoeld voor niet-commercieel onderwijs. Ik ken de inhoud van de precieze regeling niet die jullie hebben met PRO maar ik zie geen enkel probleem om 1 a 2 pagina’s tekst te delen danwel voor te lezen. Er is geen onderscheid tussen het delen van de tekst en het voorlezen ervan: beide zijn openbaarmakingen.

      En feitelijk heb je die regeling niet eens nodig. Slechts 1 a 2 pagina’s voorlezen van een artikel of hoofdstuk valt ferm onder het citaatrecht mijns inziens en dat zal niemand in twijfel trekken: zoals ik al aangaf wordt daar niet op toegezien of gecontroleerd en is het niet eens mogelijk om daar een regeling voor te treffen.

      Reply

  4. Wij vormen een project dat eenzaamheid onder ouderen wil tegengaan en hebben het plan één van hen, bewoner van een zorginstelling, korte verhalen uit een bundel voor te laten lezen. We filmen dit en vertonen de film op het interne kanaal van de zorginstelling. Bij de opnames zijn geen toehoorders aanwezig. Maken we inbreuk op het auteursrecht?

    Reply

    • @John Het criterium is niet zo zeer wie bij de opnames aanwezig zijn maar wel of een compleet werk als uitvoering “gekopieerd” wordt en vooral wie toegang heeft tot die uitvoering. Als die film/uitvoering alleen intern wordt getoond, valt te beargumenteren dat het ” beperkt is tot de familie-, vrienden- of daaraan gelijk te stellen kring, en voor de toegang tot de voordracht, op- of uitvoering of voorstelling geen betaling, in welke vorm ook, geschiedt.”

      Oftewel, zolang je die opnames maar niet op YouTube zet en gewoon intern beschikbaar houdt zit je mijns inziens goed.

      Reply

    • In hele strikte zin zou je ook inbreuk op het auteursrecht kunnen maken als je buiten iets voorleest. Het hangt er wel behoorlijk van af in welke setting je dat gaat doen.

      Lees je je kinderen voor in het park dan is dat natuurlijk geen enkel probleem. Organiseer je een evenement waar tientallen mensen (of meer) op af komen die niet tot je familie of vrienden gerekend kunnen worden, dan zou het best wel eens problematisch kunnen worden. En het wordt gegarandeerd een probleem als voor dat evenement ook nog betaald moet worden.

      Oftewel, de setting en ook de hoeveelheid die je voorleest bepaalt of iets mogelijkerwijs inbreuk gaat opleveren. Het auteursrecht werkt niet in algemeenheden dus het hangt van de specifieke situatie af of je wel of niet toestemming van de auteur of uitgever nodig hebt.

      Reply

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top