Werken in een bibliotheek. Net als papa

Vlak voor de zomervakantie vroeg Joost Heessels of ik een gastblog wilde schrijven in het kader van het driejarig bestaan van zijn blog BiblioFuture. De lengte maakte niet uit – hij kent me inmiddels wel een beetje – zolang het thema van bibliotheken (in heden en toekomst) maar er maar in terug zou komen. Ik was vereerd om gevraagd te worden en eind augustus verscheen het op zijn blog. Nu ik er, ruim een maand later, nog eens naar kijk vallen me wel enkele grammaticale gruwelen op die ik er echt uit had moeten halen. Dus ik ben nog een keer door de tekst gegaan en hieronder vind je de (licht) aangepaste versie, mocht je het de eerste keer gemist hebben.

net als papa

Tegenwoordig kom ik weer regelmatig in de openbare bibliotheek. Niet alleen in de bibliotheek bij mij in de buurt – de kinderen willen er elke week wel naar toe  – maar ook bij andere grote en minder grote bibliotheken in de rest van Nederland. Dat doe ik deels omdat ik voor mijn eigen blog bijzondere boekenplekken wil vastleggen maar deels ook omdat ik iets van dat magische gevoel wil herbeleven van toen ik zelf als jongetje in de bibliotheek kwam. En wat zoveel indruk maakte dat ik toen al zeker wist dat bibliotheken de beste en mooiste plekken op aarde waren. Ook al kon ik toen niet verwoorden waarom dat zo was. Dat is het lastige en tegelijk het mooiste van een magisch gevoel, nietwaar?

Vooruitblikken naar de bibliotheek van de toekomst begint voor mij in elk geval met terugblikken naar de bibliotheek van vroeger. Mijn eerste bibliotheek stond in Mariaparochie waar ik als klein jongetje dwaalde langs (gevoelsmatig) oneindig lange kasten om me te laten verrassen door nieuwe boeken of doelgericht naar het goede boek liep als ik in de kaartcatalogus iets had gevonden dat ik voor een spreekbeurt kon gebruiken. Van bibliotheekautomatisering, internet of ebooks hadden de dames die de boeken innamen en uitleenden nog nooit gehoord. Ze vonden de invoering van het mechanische Karto systeem  van Karmac – waarbij labels in boeken i.c.m. de bibliotheekpas werden gefotografeerd op microfilm en centraal de aanmaningen verwerkt werden – al pure science fiction. Ook maakten ze zich niet druk over het pand waar de bibliotheek in zat en het feit dat het een eigenlijk kleine ruimte was, volgepropt met boekenkasten, zonder een tweede verdieping leidde geenszins af van de functies die de bibliotheek vervulde. Je kon er meer boeken vinden dan dat je ooit gezien had, je kon informatie opzoeken over alles wat je interesse had en je kon kennismaken met onderwerpen en boeken waar je nog nooit van gehoord had. En dat alles terwijl het bibliotheekpersoneel je aanmoedigde, op weg hielp en je uitlegde hoe je het beste gebruik kon maken van alle mogelijkheden. Jong als ik was begreep ik meteen wat er zo bijzonder was aan een bibliotheek: het richt zich niet op specifieke onderwerpen of zelfs alleen maar de aanwezige boeken in de collectie, nee het is de toegangspoort tot ALLE kennis, alle informatie en alle boeken. De enige beperking die het heeft is de beperking die je er als gebruiker zelf op legt omdat je de mogelijkheden er niet van ziet. Ik besloot toen dat ik daar zelf onderdeel van wilde uitmaken en dat is precies wat ik gedaan heb.

Ruim dertig jaar later in het hier en nu is er nogal wat veranderd, dat behoeft geen toelichting. Bibliotheken zijn niet meer vanzelfsprekend de eerste en enige plekken waar je naar toe gaat om meer te weten te komen van de wereld om je heen. Onder druk van de opkomst van de informatietechnologie, het internet en afnemende prioriteit als het om de bekostiging van bibliotheken gaat, focussen de bibliotheken zich op de nieuwe taken die die bij dezelfde klassieke functies horen. En die zijn ook niet verouderd natuurlijk. Zelfs in de nieuwe, net aangenomen, Bibliotheekwet komen feitelijk dezelfde functies terug als die het filiaal Mariaparochie dertig jaar geleden ook al vervulde:

  1. ter beschikking stellen van kennis en informatie;
  2. bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie;
  3. bevorderen van lezen en het laten kennismaken met literatuur;
  4. organiseren van ontmoeting en debat; en
  5. laten kennis maken met kunst en cultuur.

Het vermeldt echter niet hoe je daar het beste invulling aan kunt geven. Logisch want in een wet leg je niet een werkwijze vast maar wat het beoogt te bereiken. Het laat nu echter wel bijzonder veel ruimte over voor elke gemeente en elke bibliotheekorganisatie om zelf een eigen invulling te geven aan wat een bibliotheek zou moeten zijn. En dat is niet per se een positief iets als je kijkt naar de zeer diverse keuzes die gemeentes en de bibliotheken de laatste jaren gemaakt hebben. Afhankelijk van waar je woont heb je een moderne bibliotheek in een prestigieus pand, een filiaal met vooral rijen boekenkasten en enkele computers (als die al niet wegbezuinigd zijn) of eigenlijk dezelfde bibliotheek die je de laatste 20 jaar ook al had met wat aanpassingen aan de moderne tijd.

Maar in de essentie hebben alle vernieuwingen de laatste jaren – met gelukkig voldoende uitzonderingen die de regel bevestigen – zich toch gericht op zaken als inrichting en facilitering. Nieuwe aantrekkelijke gebouwen, samenwerken met andere culturele of maatschappelijke instanties, zelfservice en het anders presenteren & opstellen van collecties. Niks mis mee maar mij hebben ze ermee als gebruiker verloren ergens in het begin van deze eeuw. Ik heb de informatietechnologie omarmd, ben vol op de digitale informatiebronnen en ebooks gedoken en zit feitelijk al meer dan tien jaar te wachten tot de bibliotheken dat ook gaan doen.

“Ter beschikking stellen van kennis en informatie”. Het staat als eerste functie van de bibliotheek genoemd in de Bibliotheekwet en hoewel dat geen rangorde op belangrijkheid is, staat die functie er wat mij betreft terecht als eerste. Maar wat ik enorm mis is een beeld, visie en natuurlijk invulling van wat bibliotheken moeten en kunnen doen om in 2014 nog steeds relevant te zijn als het gaat om het ter beschikking stellen van kennis en informatie. Het is ook wat ik miste in het lange traject waarin Nederlanders zelf (uniek en voor het eerst!) geconsulteerd werden over het eerste bibliotheekwetsvoorstel en wat later – na brede politieke discussies – leidde tot het definitieve wetsvoorstel.

Maar wat is de visie van de bibliotheken zelf?

Ik kom er dus niet achter merk ik. Bij mijn bezoeken aan de diverse bibliotheken dit jaar zie ik prachtige nieuwe gebouwen. Of mooie nieuwe inrichtingen van bestaande gebouwen. Er is veel energie gaan zitten in het herverpakken en presenteren van collecties – tot mijn chagrijn want schijnbaar is het niet meer de bedoeling om gericht titels er in terug te vinden  – maar diensten die voortkomen en gekoppeld zijn aan het oneindige aanbod van digitale informatie zijn er nog steeds nauwelijks te vinden. De fysieke collecties staan nog steeds centraal in de dienstverlening van bibliotheken en dankzij de grootste groep trouwe gebruikers – de jeugd en de ouderen – voorziet dat ook nog steeds in een behoefte.

Maar hoe lang nog?

Bibliotheken ontplooien prachtige initiatieven als je naar de overige functies kijkt.  Educatie, ontmoeting, cultuur en een duidelijke sociale rol in deze maatschappij. Ik kijk vol vertrouwen naar de toekomst van de bibliotheken als het om al die andere functies gaat. Maar ik zie het fout gaan met die eerste. Die ik zo belangrijk vind omdat een bibliotheek meer moet zijn dan een gezellige ontmoetingsplaats waar je boeken kunt vinden en internetpc’s.  Hoe nuttig en wenselijk dat ook is en zal blijven.

Dertig jaar geleden had ik de woordenschat er niet voor maar het is de kerntaak van een bibliotheek om een weloverwogen en relevante selectie aan te bieden van de beschikbare kennis en informatie aan de gebruikers. Dat vertaalde zich toen logischerwijs naar het aanbieden van boeken en tijdschriften en daar werden vele prachtige diensten omheen ontwikkeld. Die kerntaak is nu echt niet anders maar het is veel complexer geworden om uberhaupt een selectie te maken en dat aan te bieden. Daarvoor wordt er te veel informatie en kennis geproduceerd en kan deze ook niet meer in een fysiek pand worden gestopt. En omdat het lastig en complex is wordt er vaak voor de weg van de minste weerstand gekozen, namelijk het focussen op waar je wel grip op hebt. Je fysieke collectie en je fysieke ruimtes. Waar nog steeds vraag naar is.

Je mag het selectie noemen, je mag het curatie noemen en je mag het de eerste kernfunctie van de bibliotheek noemen maar de bibliotheken van straks zullen toch echt aan de slag moeten met het ter beschikking stellen van digitale informatie en kennis daarover ontwikkelen. En bibliotheken moeten bovenal het collectiedenken los laten want een bibliotheek is niet meer de plek die de informatie en kennis zelf kan aanbieden. Bibliotheken moeten bemiddelen en verwijzen. Tussen de vragen en behoeftes van hun gebruikers en het aanbod van duizenden, zo niet miljoenen, informatieleveranciers. Samen met de klanten op zoek naar antwoorden, kennis en informatie ongeacht de informatievraag en ongeacht waar de antwoorden zich bevinden. Gebruikers helpen navigeren door de echt oneindige stortvloed aan informatie.

Waarom niet verwijzen naar een handige website (die niet van de bibliotheek is)? Waarom niet vragen via Twitter, Facebook, de eigen site, mail enz beantwoorden? Waarom niet pro-actief informatie aanbieden over actuele inhoudelijke onderwerpen? Waarom niet verwijzen naar een geschikt boek of ebook bij Bol.com zonder je genoodzaakt te zien om dat in je eigen collectie op te nemen? Waarom niet zorgen dat je jezelf onderscheidt van Google of al die andere informatieleveranciers die allemaal gespecialiseerd zijn in dingen aanbieden die je als bibliotheek niet kunt aanbieden? En dat terwijl bibliotheken juist beschikken over iets waar Google alleen maar van kan dromen: rechtstreeks en (vaak) persoonlijk contact met elke eindgebruiker!

De bibliotheken staan, denk ik, op een kruispunt in hun bestaan.  Ze kunnen min of meer rechtdoor gaan op een rustige weg en de lijn van de afgelopen jaren voortzetten. Met het verder polijsten van hun fysieke dienstverlening en zich vol overgave op de vier kernfuncties storten die ze eigenlijk al best goed voor elkaar hebben. Ze kunnen ook die lastige route nemen die weliswaar ruwweg dezelfde kant op gaat maar waar je niet vlotjes kunt doorrijden en waar je elke paar meter goed moet uitkijken voor je mede weggebruikers omdat het er wel eens ruw aan toe kan gaan. En je geen idee hebt of je dan wel op tijd aankomt.

Mijn dochter van vijf vertelde vorige week dat ze bibliothecaris wilde worden. Net als papa. Ik heb haar nog niet verteld dat ik me bezig houd met digitale bronnen, licenties en auteursrecht in een onderwijsbibliotheek. Ze denkt dat ik de hele dag rondloop tussen de boekenkasten, vergelijkbaar met die van het bibliotheekfiliaal bij ons in de wijk waar ze zo graag komt om boeken uit te zoeken. Digitale informatie interesseert haar nog niet maar ik weet zeker dat ze daar in deze informatiemaatschappij anders over gaat denken als ze wat ouder is.

Ik hoop alleen echt dat de bibliotheken met haar mee zullen groeien. Zodat zij niet over dertig jaar terugblikt op de bibliotheek toen het nog die magische plek vol met boeken was en waar ze al vele jaren niet meer geweest is omdat het haar niets meer te bieden heeft.

Net als papa.

@foto via Pixabay met CC0 verklaring

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (6) Write a comment

  1. Mooie blog ! Ik lees veel boeken en mijn budget is niet onbeperkt dus ik ben aangewezen op de bibliotheek. Voor mij is een bibliotheek nog voornamelijk een plaats om boeken te lenen. Door bezuinigingen (?) is de collectie in onze plaatselijke bibliotheek flink kleiner geworden. Daar staat tegenover dat ik de laatste jaren érg makkelijk boeken uit de regio (en landelijk) kan aanvragen via de website van mijn bibliotheek. Het resultaat is dat ik vrijwel nooit meer “tussen de kasten” loop. Ik heb de indruk dat dit voor veel meer mensen geldt. De kasten waarin de (via internet) gereserveerde boeken staan worden ieder jaar groter. Een mooie combinatie van internet technologie en papieren boeken.

    Ik lees ook veel Ebooks. Diensen als Amazon Kindle Unlimited of Scribd enz. zullen voor mij wellicht gedeeltelijk de bibliotheek gaan vervangen. Helaas is er nog weinig (of moet ik zeggen geen ?) actueel Nederlandstalig aanbod van Ebooks bij de Bibliotheek.nl omdat de uitgevers dat tegenhouden. Maar daar heb jij ook al vaker over geschreven. Dus blijf ik voor de nieuwste boeken toch aangewezen op de goede oude bibliotheek en papieren boeken, zolang het duurt.

    Wellicht ben ik geen “gemiddelde” lezer: ik weet wat ik wil hebben (van internet sites / recensies) en dat vraag ik aan. Ik ben dus geen “browser”. De “doorverwijzing” functie waar jij het in je blog over hebt geld voor mij (mijn soort lezers) niet want ik haal mijn info toch wel van internet. Er is vast wel marktonderzoek gedaan naar het publiek en doelgroepen van bibliotheken. Mijn indruk is dat bibliotheken in de toekomst een toegevoegde waarde hebben als plaats om rustig te kunnen werken en lezen voor een grote groep mensen. Maar ik geloof óók dat die functie kan worden overgenomen door boekhandels, lunchrooms’s en dorpshuizen. Voor een doelgroep die veel leest en goed thuis is op internet neemt de waarde van de fysieke bibliotheek verder af.

    Reply

  2. Pingback: Boekenplog: Hilarius Broekhuis (Almelo) - Vakblog

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top