Mondriaan in het publieke domein: een bijzonder voorbeeld van verlopen auteursrecht

publieke domein
Behalve iedereen het beste wensen en flink bibberen bij de nieuwjaarsduik zijn er ook nieuwjaarstradities te vinden in het intellectuele eigendomsrecht. Zo treden op 1 januari altijd nieuwe wetten in werking maar is nieuwjaarsdag ook de dag dat op sommige werken de auteursrechten verlopen. Zodra dit gebeurt komt een werk in het zogeheten publieke domein te vallen en kan iedereen zonder toestemming of vergoeding dat werk voor eigen doeleinden gebruiken. Sinds 2010 wordt dit heuglijke feit dan ook gevierd door 1 januari uit te roepen tot publiekdomeindag en stil te staan bij werken die dat jaar in het publiek domein zijn gekomen.

Heel verrassend is de constatering waarschijnlijk niet maar er zijn (grote) verschillen te vinden in de auteurswetten van de landen waar de rechthebbenden hun werken ooit geproduceerd hebben. Vooral bij succesvolle werken is er al snel sprake van commerciële belangen en dat betekent dat er wereldwijd, al meer dan honderd jaar, al gesleuteld wordt aan de beschermingstermijn van het auteursrecht. Als je bijvoorbeeld kijkt naar de geschiedenis van het Amerikaanse auteursrecht dan kun je de verschillende wetten het makkelijkste van elkaar onderscheiden door te kijken naar de beschermingsduur die telkens toeneemt. Maar het beperkt zich niet tot alleen Amerika want ook in de Europese landen zijn er verschillende termijnen te vinden in de wetgeving.

Wie biedt er meer dan 50?

Maar wanneer verlopen auteursrechten dan precies? Het auteursrecht is het recht van de maker om zijn of haar werk zelf te openbaren en te exploiteren en dat recht wordt automatisch verkregen zodra iemand dat werk maakt. Het loopt echter ook automatisch af. In de Conventie van Bern van 1886 – een verdrag dat de erkenning van auteursrechten regelde tussen bijna alle landen wereldwijd – werd afgesproken dat de beschermingsduur van het auteursrecht minimaal zou moeten bestaan uit het leven van de auteur plus 50 jaar. Die termijn werd in 1912 ook in onze Auteurswet opgenomen maar in 1993 aangepast nadat een Europese richtlijn opdracht gaf de beschermingstermijn in de wetgeving van alle Europese landen te harmoniseren.  Aangezien het doel van de Conventie van Bern was om een werk twee generaties te beschermen na het overlijden van de maker, achtte men het ruim 100 jaar later redelijk om de nieuwe uniforme termijn op 70 jaar te zetten. En dat is wat vandaag de dag nog steeds in artikel 37 van de Auteurswet te vinden is.

Welke werken zijn vrij te gebruiken vanaf 2015?

Dat betekent dat met ingang van 1 januari 2015 de werken in het publiek domein zijn gekomen van auteurs/makers die in 1944 overleden. Afgelopen donderdag werd publiekdomeindag dan ook gevierd met het vrijkomen van de werken van (o.a.) de personen die je hierboven op de foto ziet staan. De iets bekendere personen zijn Antoine de Saint-Exupéry (auteur van The Little Prince), componist en musicus Glen Miller, bedenker en auteur van de James Bond (boeken) en Nederlandse schilder Piet Mondriaan. Als je je afvraagt waarom er geen Amerikanen tussenzitten, dat komt omdat dankzij flink lobbywerk van onder meer Disney en Sonny Bono in 1998 de termijn wederom verlengd werd in Amerika waardoor de vroegste werken uit 1923 pas vanaf 2019 in het publieke domein zullen komen. Alles voor 1923 zit weliswaar al in het publieke domein maar doordat er een termijn van 95 jaar gerekend wordt, vanaf het moment van publiceren van een werk, zul je nog lang moeten wachten voordat je bekendere Amerikaanse werken vrijelijk mag gebruiken.

Maar goed, Mondriaan dus

Victory-Boogie-Woogie publieke domein

Victory Boogie Woogie

Die bizarre situatie met verschillende (verlengde) termijnen wordt geweldig geïllustreerd door de werken van Piet Mondriaan, zowel in Nederland als in Amerika. Piet Mondriaan overleed op 1 februari 1944 waardoor op 1 januari 1995 in Nederland zijn werken in het publieke domein vielen. Dat was het geval omdat de wetswijziging die de beschermingstermijn verlengde van 50 naar 70 jaar pas op 1 juli 1995 officieel van kracht werd. Gedurende 6 maanden verscheen een weergave van zijn schilderijen op o.a. pakjes sigaretten. Daarna vielen de werken van Mondriaan weer onder de bescherming van de gewijzigde Auteurswet. Het is daardoor één van de zeldzame voorbeelden van een maker die twee keer in het publieke domein is gekomen.

Wat hebben de rechten op de werken van Mondriaan te maken met de Amerikaanse wetgeving? Nou, Mondriaan droeg zijn rechten bij zijn overlijden over aan een Amerikaanse vriend die The Mondrian Trust startte. Deze Amerikaanse stichting beheert de rechten tot de dag van vandaag namens de erven van Mondriaan en zij vragen vergoedingen voor bijna alle vormen van gebruik. Het Gemeentemuseum in Den Haag heeft vele tienduizenden euro’s de afgelopen jaren moeten betalen aan The Mondrian Trust voor publicaties waarin Mondriaan’s werken opgenomen zijn (die in het Gemeentemuseum hangen). Het museum is uiteindelijk zeer creatief geworden om dit te voorkomen en maakte een foto van het schildery Victory Boogie Woogie waar prominent een bezoekster met kind-in-buggy voor staat. Voor een foto van deze ‘Victory Buggy Wuggy‘ (geweldig!) hoefde het museum dan niet te betalen.

Het Gemeentemuseum heeft al aangekondigd nu eindelijk te gaan komen met een biografie van Mondriaan, ook al heeft The Mondrian Trust aangegeven dat er nog wel degelijk voor een groot aantal werken van Mondriaan betaald moet worden. Victory Boogie Woogie is een onvoltooid werk waar Mondriaan in 1944 nog aan werkte. The Mondrian Trust zal waarschijnlijk claimen dat zij tot 2039 over de rechten hierop beschikken maar zoals directeur Benno Tempel van het Gemeentemuseum liet optekenen in Trouw: “Mondriaan was een Nederlands staatsburger. Daar is de Nederlandse wet op van toepassing en die stelt dat de rechten na zeventig jaar vrijvallen. Punt uit. Wij hebben kortgeleden contact gehad met de erven. De familie was er helder over: ‘de rechten komen vrij. Laten we gaan samenwerken om het werk van Mondriaan recht te doen’.”

Mocht het echter tot een conflict komen over welke werken eventueel wel of niet in het publieke domein vallen in Nederland (en het onderscheid tussen publicaties op papier en op internet dat door Amerikanen als hun jurisdictie gezien wordt), dan zal de rechter er aan te pas moeten komen. Het belooft hoe dan ook een jaar te gaan worden waarin we veel meer zullen zien (en horen?) over Piet Mondriaan. Allemaal dankzij het auteursrecht ;)

Verder lezen: Kunst omdat het mag (Boek9) / Public Domain Day 2015 (Creative Commons) / Class of 2015 (Public Domain Review) / 2015: Mondriaan mag nu op een theedoek (Trouw) / Artsy’s Piet Mondriaan overzichtspagina (Artsy)

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (9) Write a comment

    Leave a Reply

    Required fields are marked *.


    This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

    • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
      Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
    Top