Over posters op canvas, uitputting van distributierecht en wat dit te maken heeft met het kunnen uitlenen van ebooks

allposters pictoright uitputting van distributierecht
Afgelopen week deed het Europese Hof van Justitie uitspraak naar aanleiding van prejudiciële vragen van de Hoge Raad der Nederlanden in de procedure Art & Allposters International BV (in Nederland Allposters.nl) tegen Stichting Pictoright. Het HofvJEU bepaalde hierin dat de regel van uitputting van distributierecht niet van toepassing is wanneer een reproductie van een beschermd werk, nadat de drager is veranderd (zoals van een papieren poster op een canvasdoek), opnieuw in het verkeer wordt gebracht. Hoewel dit misschien alleen relevant lijkt voor Allposters en Pictoright, betekent de expliciete uitspraak door het HofvJEU ook het een en ander voor actuele ontwikkelingen m.b.t. het uitlenen (en doorverkopen) van ebooks en andere digitale media.

Allereerst de aanleiding

Allposters biedt via haar websites posters en andere reproducties aan van werken van o.a. beroemde schilders. Hierbij hebben klanten onder meer de keuze tussen een reproductie in de vorm van een poster, een ingelijste poster, een poster op hout of een afbeelding op canvas. In dit laatste geval wordt de afbeelding van het gewenste werk overgezet van een papieren poster op een canvasdoek. Na die handelingen is de afbeelding van het werk van de papieren drager verdwenen, wat door Allposters aan als “canvas transfer” wordt bestempeld.

Allposters heeft toestemming van de rechthebbenden van de werken om de afbeeldingen op papieren posters te mogen drukken en verkopen maar de Stichting Pictoright – die de auteursrechten exploiteert namens de rechthebbenden – maakte in 2010 bezwaar tegen de verkoop van reproducties in de vorm van canvas transfers aangezien deze van mening was dat hiervoor geen toestemming gegeven was (en die wel vereist was). Op 22 september 2010 wees de Rechtbank Roermand deze vordering echter af waarna Pictoright in hoger beroep ging bij het Gerechtshof ‘s-Hertogenbosch. Die deed op 3 januari 2012 uitspraak en vernietigde het eerdere vonnis om vervolgens het merendeel van de vorderingen van Pictoright toe te wijzen.

Volgens het Gerechtshof ‘s-Hertogenbosch is zowel de verkoop van een posters of van een canvasdoek waarop een kunstwerk is vastgelegd een openbaarmaking in de zin van de Auteurswet. Als daar een nieuwe exploitatiemogelijkheid door ontstaat moet daar toestemming voor verkregen worden van de rechthebbende. Hier baseerde de rechter zich op een arrest van de Hoge Raad uit 1979 waar een redelijk vergelijkbare casus behandeld werd (afbeeldingen van Rien Poortvliet die hij voor een kalender gemaakt had werden uitgeknipt, op spaanplaat geplakt en verkocht) en waar de Hoge Raad ten aanzien van de uitputting van distributierecht bepaalde dat dit recht niet uitput is als het (ingrijpend) gewijzigd wordt. De verandering van drager werd expliciet als voorbeeld genoemd. Allposters beriep zich juist wel op de uitputting van het distributierecht en verloor daarmee het hoger beroep.

Uitputting van distributierecht

Maar wat is nou precies uitputting van distributierecht? Het opnieuw verkopen van auteursrechtelijk beschermde werken wordt gezien als een nieuwe openbaarmaking en is daarmee een inbreuk op de auteursrechten. Voor exemplaren van fysieke werken (boeken, cd’s, dvd’s maar dus ook kunstwerken) geldt daar een uitzondering op want in de Europese auteursrecht-richtlijn 2001/29/EG worden hierover afspraken gemaakt over de zogeheten ‘uitputting’ van het auteursrecht. Artikel 4, lid 2 van deze richtlijn is vervolgens in de Nederlandse Auteurswet opgenomen als artikel 12b:

Indien een exemplaar van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst door of met toestemming van de maker of zijn rechtverkrijgende voor de eerste maal in een van de lidstaten van de Europese Unie of in een staat die partij is bij de Overeenkomst betreffende de Europese Economische Ruimte in het verkeer is gebracht door eigendomsoverdracht, dan vormt het anderszins in het verkeer brengen van dat exemplaar, met uitzondering van verhuur en uitlening, geen inbreuk op het auteursrecht.

Wat dit zegt is dat een auteursrechthebbende geen zeggenschap meer heeft over de verdere verspreiding van een werk dat hij of zij zelf op de markt heeft gebracht. Verkochte exemplaren kunnen door consumenten doorverkocht worden, weggegeven worden of uitgeleend worden aan een ander. Dat geldt overigens ook als de auteursrechthebbende toestemming gegeven heeft aan een andere partij om een werk op de markt te brengen, zoals hier bij de verkoop van posters door Allposters het geval is. Het auteursrecht op de werken blijft onverminderd van kracht maar het distributierecht is uitgeput.

Terug naar de rechtszaak

Hoewel deze bepaling in de Nederlandse Auteurswet, en dan vooral de specifieke invulling van hoe ver de uitputting van distributierecht gaat in het Poortvliet arrest, weinig ruimte laat voor de argumenten van Allposters wordt het wat complexer omdat zowel het oorspronkelijke artikel 4, lid 2, in de Europese richtlijn als artikel 12 van de Berner Conventie een ruimere interpretatie lijken te hebben. De Berner Conventie specificeert een bewerkingsrecht dat door een rechthebbende aan een andere partij verleend wordt terwijl de Europese richtlijn spreekt over een distributierecht met betrekking tot het origineel of kopieën van een werk dat uitgeput kan raken.

Allposters stelde daarom cassatie in tegen het arrest van het hoger beroep waarbij ze de relevantie van het Poortvliet arrest betwistte en ter discussie stelde wanneer ‘uitputting van distributierecht’ plaats vond en wanneer iets een (nieuwe) openbaarmaking is. Volgens Allposters zou het distributierecht uitgeput moeten zijn bij een tastbaar werk dat al in omloop was gebracht en zou het niet uitmaken dat het materiaal waar de afbeelding op staat later gewijzigd wordt.

De Hoge Raad kan niet oordelen over de interpretatie van Europese wetgeving en verzocht daarom in juli 2013 het Europese Hof van Justitie een prejudiciële beslissing te nemen over een aantal vragen:

1) Beheerst artikel 4 [van richtlijn 2001/29] het antwoord op de vraag of het distributierecht van de auteursrechthebbende kan worden uitgeoefend ten aanzien van een reproductie van een auteursrechtelijk beschermd werk dat door of met toestemming van de rechthebbende in de EER is verkocht en geleverd, indien deze reproductie nadien een wijziging ten aanzien van de vorm heeft ondergaan en in die vorm opnieuw in het verkeer wordt gebracht?

2) a) Indien het antwoord op vraag 1 bevestigend luidt, is dan de omstandigheid dat sprake is van een wijziging als in vraag 1 bedoeld, van betekenis voor het antwoord op de vraag of uitputting als bedoeld in artikel 4, lid 2, [van richtlijn 2001/29] wordt verhinderd of doorbroken?

b) Indien het antwoord op vraag 2(a) bevestigend luidt, welke maatstaven dienen dan te worden aangelegd om van een wijziging ten aanzien van de vorm van de reproductie te spreken die uitputting als bedoeld in artikel 4, lid 2, [van richtlijn 2001/29] verhindert of doorbreekt?

c) Laten die maatstaven ruimte voor de in het nationale recht in Nederland ontwikkelde maatstaf, inhoudende dat van uitputting niet langer sprake is op de enkele grond dat de wederverkoper de reproducties een andere vorm heeft gegeven en ze in die vorm onder het publiek heeft verspreid (HR 19 januari 1979, NJ 1979/412, Poortvliet)?

De antwoorden

Afgelopen donderdag deed het Europese Hof uitspraak hierover. In het arrest is te lezen dat het Hof erkent dat er een bewerkingsrecht wordt genoemd in de Berner Conventie maar dat de Europese richtlijn die bepaling niet kent (en de richtlijn is van toepassing in Europa, niet de Berner Conventie). Het Hof gaat ook niet verder in op een bewerkingsrecht want dat zowel de papieren poster als de canvas transfer kopieën van een beschermd werk zijn staat niet ter discussie. Artikel 4, lid 2, geeft auteurs het recht om elke vorm van distributie onder het publiek van het origineel van hun werken of kopieën daarvan, door verkoop of anderszins, toe te staan of te verbieden. De omstandigheden van de zaak tussen Allposters tegen Pictoright vallen daarmee volgens het Hof onder dat artikel van de richtlijn. Het is dan alleen nog de vraag of de uitputting van het distributierecht betrekking heeft op de tastbare zaak waarin het werk of een kopie daarvan is belichaamd dan wel op de intellectuele schepping van de auteur, en anderzijds over de vraag of een wijziging van de drager zoals die door Allposters is bewerkstelligd, van betekenis is voor de uitputting van het uitsluitend distributierecht. Oftewel, zit de uitputting op het tastbare werk of op de afbeelding zelf en maakt het uit dat de drager wordt gewijzigd?

Het Hof verwijst naar overweging 28 uit de richtlijn en enkele andere arresten, en stelt dat: […] de wetgever van de Unie met het gebruik van de woorden „tastbare zaak” en „dat materiaal” auteurs zeggenschap heeft willen geven over de eerste verhandeling in de Unie van elke tastbare zaak waarin hun intellectuele schepping is belichaamd. En concludeert dat:

De uitputting van het distributierecht is dus van toepassing op de tastbare zaak waarin een beschermd werk of een kopie daarvan is belichaamd indien deze zaak met toestemming van de auteursrechthebbende in de handel is gebracht.

Ook ten aanzien van het tweede deel van de vraag gaat het Hof niet mee in het argument van Allposters en concludeert […] dat een vervanging van de drager op de wijze zoals in het hoofdgeding leidt tot de schepping van een nieuwe zaak waarin de afbeelding van het beschermde werk wordt belichaamd, terwijl de poster als zodanig ophoudt te bestaan. Een dergelijke wijziging van de kopie van het beschermde werk, waardoor het resultaat dichter bij het origineel komt te liggen, kan in feite een nieuwe reproductie van dat werk in de zin van artikel 2, onder a), van richtlijn 2001/29 vormen, die onder het uitsluitend recht van de auteur valt en waarvoor zijn toestemming is vereist.

Het Hof verklaart dan ook voor recht dat:

Artikel 4, lid 2, van richtlijn 2001/29/EG van het Europees Parlement en de Raad van 22 mei 2001 betreffende de harmonisatie van bepaalde aspecten van het auteursrecht en de naburige rechten in de informatiemaatschappij moet aldus worden uitgelegd dat de regel van uitputting van het distributierecht niet van toepassing is wanneer een reproductie van een beschermd werk die met toestemming van de auteursrechthebbende in de Europese Unie in de handel is gebracht, nadien een vervanging van de drager ervan heeft ondergaan zoals de overbrenging van die op een papieren poster aangebrachte reproductie op een canvasdoek, en in die nieuwe vorm opnieuw in het verkeer wordt gebracht.

Allposters zal dus binnenkort moeten stoppen met het aanbieden van canvas transfers of expliciet toestemming moeten vragen aan de rechthebbenden (Pictoright) om deze mogelijkheid te blijven aanbieden aan klanten.

Maar wat heeft dit nou met ebooks te maken?

De link tussen posters, die op canvas worden overgezet, en ebooks ligt niet voor de hand maar in beide gevallen speelt de uitputting van distributierecht een rol. Het schoolvoorbeeld van uitputting van dit recht is namelijk het papieren boek. Als iemand een exemplaar van door de auteur geschreven boek aanschaft en doorverkoopt aan een ander dan kan de auteur zich niet tegen die doorverkoop verzetten. Schaf je als bibliotheek een exemplaar aan van datzelfde boek en ga je het uitlenen aan anderen, dan geldt in beginsel hetzelfde. Een auteur kan zich daar niet tegen verzetten omdat zijn of haar distributierechten zijn uitgeput.

Maar omdat het (grootschalig) uitlenen van exemplaren door bibliotheken kan botsen met de verkoop van dezelfde titels, is er – in 1996 – een wettelijke grondslag ingebouwd in (artikel 15c van) de Auteurswet die een vergoeding toekent aan de rechthebbenden als hun boeken geleend worden via de bibliotheken: het leenrecht. Sinds die tijd regelt een collectieve beheersorganisatie, de Stichting Leenrecht, het innen van de leenrechtvergoedingen bij de bibliotheken en het weer afdragen ervan aan de rechthebbenden. Auteurs ontvangen dus via de Stichting Leenrecht een vergoeding op basis van de uitleencijfers van de door hen geschreven boeken. Een regeling die uiteindelijk dus volledig gebaseerd is op het feit dat de rechten uitgeput zijn van boeken.

Datzelfde leenrecht willen de openbare bibliotheken graag gebruiken om ebooks te kunnen uitlenen maar daar voorziet de Auteurswet en het leenrecht nou net niet in, ook al worden ebooks nergens expliciet genoemd in de wetgeving. Maar de vraag of uitputting van distributierecht ook geldt voor digitale goederen, in dit geval gedownloade software, speelde wel in het UsedSoft/Oracle arrest. Sterker nog, het UsedSoft/Oracle arrest is gebaseerd op de interpretatie door het Europese Hof van Justitie van artikel 4 over uitputting uit dezelfde Europese auteursrecht-richtlijn 2001/29/EG. Het maakt het, onder specifieke voorwaarden, mogelijk om het gebruiksrecht/licentie van gedownloade software over te dragen/door te verkopen aan een ander.

Zowel de bibliotheken (voor het kunnen uitlenen van ebooks) als Tom Kabinet (voor het mogen doorverkopen van ebooks) leunen sterk op het UsedSoft/Oracle arrest om zelf vragen aan het Europese Hof te stellen en respectievelijk hun marktplaats voor legale ebooks te kunnen exploiteren.

En dat is nu precies het punt

Hoewel je het UsedSoft/Oracle arrest zo kunt interpreteren dat het distributierecht op ebooks (ook) uitgeput is – en dat is het grijze gebied dat expliciet door het Hof van Amsterdam werd benoemd afgelopen week in de uitspraak over Tom Kabinet – de expliciete vraag of dit ook het geval is, is nog niet aan het Europese Hof gesteld.

Maar nu het Europese Hof in het Allposters/Pictoright arrest gesteld heeft dat uitputting van het distributierecht van toepassing is op de tastbare zaak waarin een beschermd werk of een kopie daarvan is belichaamd, mag je daar uit afleiden dat het daarmee ook alleen van toepassing is op fysieke en tastbare werken.

En daarmee is uitputting van het distributierecht per definitie niet van toepassing op digitale dragers en goederen, waaronder ebooks.

Een uitspraak over het niet mogen overzetten van afbeeldingen op papieren posters naar canvas verandert daarmee in het expliciet benadrukken dat je nooit de eigenaar kunt worden van een digitaal werk, ook al schaf je dat netjes en legaal aan. De rechthebbende behoudt zeggenschap over wat er vervolgens met dat aangeschafte digitale exemplaar gebeurt. Deze zeggenschap wordt alleen beperkt door het gebruiksrecht/licentie die de rechthebbende meegeeft met zijn of haar digitale werk aan de koper maar hoewel je dus als koper nog enige mogelijkheden hebt om zo’n gebruiksrecht door te verkopen aan een ander – daar ging het UsedSoft/Oracle arrest over – staat nu vast dat je altijd rekening zult moeten blijven houden met de rechten en belangen van de makers van digitale werken. De nadelen van leasen zonder de voordelen ervan.

Ik ben benieuwd of de VOB de zaak doorzet, al lijkt me het stellen van vragen over het mogen uitlenen van ebooks onder de leenexceptie nu zinloos. Het zal eveneens invloed kunnen hebben op de strijd tussen het NUV en Tom Kabinet hoewel het UsedSoft/Oracle arrest mijns inziens van toepassing blijft op het gebruiksrecht dat impliciet verstrekt wordt bij de verkoop van een ebook (en dat doorverkocht kan worden onder bepaalde voorwaarden). Uiteindelijk houd ik echter vooral een onbestemd gevoel over aan deze uitspraak als ik denk aan de honderden ebooks die ik de afgelopen 8 jaar gekocht heb en waar ik dus niet de eigenaar van ben.

Misschien wordt het eens hoog tijd voor een rechtszaak over welke (gebruiks)rechten je als consument hebt als je een ebook (of een ander digitaal werk) koopt. Ik mag hopen dat ik niet de enige ben die geen zin heeft om een verkoopprijs te betalen terwijl ik levenslang moet leasen.

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (15) Write a comment

  1. “In een vervolgvraag wil de rechtbank nog wel weten van het Europese Hof of het distributierecht uitgeput is als uitgevers een ebook na verkoop beschikbaar hebben gesteld maar ziet dat zelf niet als het belangrijkste argument voor het kunnen uitlenen van ebooks.” schreef je in oktober over het e-boekenvonnis (https://rsnijders.info/vakblog/2014/10/01/recht-op-informatie-7-ebooks/) Het lijkt me dus best nog wel goed te kunnen komen met dat leenrecht voor e-boeken.

    Reply

    • Ja, dat verdient inderdaad nog wel een nadere toelichting. In het arrest (http://uitspraken.rechtspraak.nl/inziendocument?id=ECLI:NL:RBDHA:2014:10962) van de rechtbank Den Haag tussen VOB en Stichting Leenrecht werd juist expliciet ingegaan op de vraag of het distributierecht uitgeput moet zijn voordat het leenrecht van toepassing kan zijn.

      Het Hof stelt zelf van niet maar houdt meerdere slagen om de arm omdat het simpelweg niet expliciet af te leiden is uit de wetgeving en stelt daarom ook een prejudiciële vraag aan het HofvJEU over de uitputting van het distributierecht. In overweging 4.22 geeft het NL Hof ook toe dat het wel degelijk zo geïnterpreteerd kan worden.

      De echte hamvraag is uiteindelijk of het HofvJEU de vragen over het leenrecht en ebooks als een op zichzelf staand iets behandelt. Gezien de uitspraak die ze nu zelf gedaan hebben over de toepassing van het distributierecht bij digitale goederen kan ik het me niet voorstellen dat die link niet gelegd gaat worden. Helemaal omdat je het bij uitlenen over een tijdelijke eigendomsoverdracht hebt (waar het UsedSoft arrest van toepassing kan zijn) maar het uitlenen van ebooks in de meeste gevallen zal gaan om een verveelvoudiging.

      Maar enfin, uiteindelijk zal het HofvJEU daar als enige echt uitsluitsel over kunnen geven.

      Reply

      • Technisch gezien wordt er bij het uitlenen of doorverkopen van ebooks altijd een kopie gemaakt van de ene drager naar een andere. Een ebook is een verzameling van gedigitaliseerde informatie in een virtuele container, de (zip-)file . Een virtueel object (de container) kun je niet fysiek verplaatsen, de inhoud ervan (de gedigitaliseerde informatie) kan enkel gekopieerd worden naar een nieuwe virtuele container. Dit is ook zo bij streaming-technieken, ook als wordt hier maar (bijvoorbeeld) 1 bladzijde tegelijk gekopieerd.

        Reply

  2. Pingback: Tweetweekoverzicht: Tom Kabinet is terug, Open Access nieuws, Google Play Music voor iPad, uitlenen van ebooks en Bruna komt met Bliyoo - Vakblog

  3. Pingback: Uitlenen van ebooks door bibliotheken: de prejudiciële vragen aan het Europese Hof van Justitie - Vakblog

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top