Recht op informatie: Let op auteursrechten bij online digitaal erfgoed

Voor het online beschikbaar stellen van collecties met digitaal erfgoed moeten afspraken gemaakt worden met de rechthebbenden, aangezien veel werken in deze collecties auteursrechtelijk beschermd zijn. Zijn die afspraken er niet? Dan mag de digitale collectie alleen binnen de instelling zelf toegankelijk worden gemaakt voor het publiek. Dat werd weer eens duidelijk in een zaak aangespannen tegen het IISG.

De erfgoed- en archiefinstellingen verkeren in een spagaat. Enerzijds hebben ze de maatschappelijke en wetenschappelijke plicht om hun collecties te digitaliseren en breed toegankelijk te maken. Anderzijds botsen dergelijke digitaliseringstrajecten al snel met de wet- en regelgeving. Wat weegt nu zwaarder? Het recht op informatievrijheid of het auteursrecht, het recht van de makers om te bepalen wat er met hun werken gebeurt?

Die vraag stond centraal in de zaak van fotograaf Kors van Bennekom tegen het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG). Sinds 2008 beschikt het IISG over een digitale catalogus met ruim 70.000 foto’s die online te raadplegen is via de eigen website. In november 2013 ontdekte Van Bennekom dat daar ook 221 foto’s van hem te vinden waren. Ook al waren ze in klein formaat en slechte kwaliteit, het vormde volgens Van Bennekom een inbreuk op zijn auteursrechten. Hij sommeerde het IISG deze foto’s te verwijderen – wat het IISG ook deed – en eiste een vergoeding van 50.000 euro voor het jarenlange gebruik van zijn beeldmateriaal. Een bedrag dat het IISG niet redelijk vond en wat vervolgens een gang naar de rechter opleverde.

Op 20 mei 2015 deed de Rechtbank Amsterdam uitspraak en oordeelde dat het IISG met het openbaar maken van de 221 foto’s inderdaad inbreuk heeft gemaakt op de auteursrechten van Van Bennekom. De argumenten dat het IISG een maatschappelijke plicht heeft, dat de foto’s in klein formaat met naamsvermelding gepubliceerd zijn en dat er bij elke foto een waarschuwing met betrekking tot de auteursrechtelijke bescherming stond, kon de rechter niet op andere gedachten brengen.

De afweging van de belangen van bibliotheken, erfgoed- en archiefinstellingen bij de digitalisering en de beschikbaarstelling van gedigitaliseerde exemplaren aan het publiek is door de wetgever namelijk al eerder gemaakt bij de formulering van de Europese Richtlijn 2001/29. Deze is in de Nederlandse Auteurswet vertaald naar artikel 15h dat stelt dat voor het publiek toegankelijke bibliotheken en musea of archieven (gedigitaliseerde) werken uit hun collecties beschikbaar mogen maken door middel van daarvoor bestemde terminals in de gebouwen van die instellingen aan individuele leden van het publiek voor onderzoek of privé-studie zonder toestemming nodig te hebben van de rechthebbenden. Maak je die werken buiten dat besloten netwerk beschikbaar via internet? Dan is toestemming wel een vereiste.

De rechthebbende dient volgens de rechter wel redelijke tarieven te gebruiken voor publicatie op een website met archieffunctie. Bij gebrek aan aanknopingspunten om de feitelijke geleden schade van Van Bennekom te kunnen vaststellen, wees de rechter de vordering van 50.000 euro af.

Dat laatste is goed nieuws voor het IISG, maar het is niet per se goed nieuws voor alle andere erfgoed- en archiefinstellingen die grote hoeveelheden historisch beeldmateriaal uit hun collecties online tonen. Veel van de rechthebbenden van dat materiaal zijn niet of lastig te achterhalen en daarom is er een collectieve regeling getroffen met auteursrechtenorganisatie Pictoright, die vijfduizend Nederlandse beeldmakers vertegenwoordigt. De instellingen hoeven weliswaar minder bang te zijn voor buitensporige claims maar met de rechterlijke uitspraak in de IISG-zaak is wel de deur geopend voor rechthebbenden die niet bij Pictoright zijn aangesloten: ze kunnen alsnog aan de bel te trekken voor een vergoeding. En dan kunnen de rekeningen nog steeds een groot en duur auteursrechtenprobleem gaan opleveren.

Hoewel het niet onmogelijk is om als erfgoedinstellingen zelf afspraken te maken – de gemeente Leiden wist recent een collectieve regeling te treffen met Lira en Pictoright voor het online toegankelijk maken van een krantenarchief – wordt de roep om herziening van het auteursrecht steeds groter. Door het borgen van dit soort collectieve regelingen in de Auteurswet kunnen dit soort problemen en excessen grotendeels voorkomen worden.

Deze Recht op informatie column verscheen in InformatieProfessional 5 (2015).
#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (8) Write a comment

  1. Uit het hart gegerepen! Was dit n.a.v. een mail die ik je stuurde? Die bevatte:
    Beste Raymond,

    Eerst maar eens een compliment voor je niet aflatende, deskundige en opiniërende vakbloggen!
    Omdat ik zelf nogal wat historisch onderzoek doe, loop ik er steeds meer tegen aan dat openbare archieven (sinds er gedigitaliseerd wordt) op het gebied van auteurs- en gebruiksrechten en het betalen voor hun diensten nogal wat ondernemen. En dat is niet altijd in het belang van de klant.
    Zo is wanneer je uit de fotocollectie van het Nationaal Archief wil publiceren toestemming nodig van een externe uitgever, die blijkbaar de zaken voor hen regelt en waarvoor je moet betalen. En dat terwijl de foto soms uit de 19e eeuw stamt en door de overheid is gemaakt en bewaard. Met andere woorden, de belastingbetaler heeft daar al aan bijgedragen.
    Digitalisering van archiefmateriaal is een prachtige zaak. Maar wil je een bruikbaar bestand downloaden, dan moet je daar dikwijls eerst fors voor betalen. En ook nog eens voor het publicatierecht. Bijvoorbeeld bij http://www.watwaswaar , waar de eerste kadastrale kaarten beschikbaar zijn. Ook bij digitaliseren van bijvoorbeeld bouwvergunningen door een gemeente (zoals Utrecht) krijg je een scherm met een onscherpe tekening, waarop je met een loepje delen scherp kunt maken. De scherpe scan downloaden kost geld. Om de kosten te dekken, is het verhaal, maar door het digitaal ter beschikking te stellen worden de personele kosten van het uit het depot halen en weer brengen juist veel minder.
    In mijn eigen gemeente Den Bosch moet je wanneer je een foto maakt van een openbaar stuk uit het archief een auteursrechtverklaring tekenen.

    Mijn vraag, of lees: suggestie aan jou is om met je kennis van auteurs- en gebruiksrechten eens in de archiefwereld te duiken. Zelf heb ik er de juridische kennis niet voor, en als archiefbezoeker begin je hier niet zomaar aan, omdat het toch om het materiaal gaat dat je wilt onderzoeken.

    Hopelijk val ik je niet te lastig!
    Vriendelijke groet van

    Ad van Liempt

    Reply

    • Hoi Ad,

      Dank voor de complimenten en ook je mail een tijd geleden. Het onderwerp van deze Recht op informatie komt vooral voort uit het feit dat deze rechtszaak speelde en dit nummer van de IP een themanummer is over het digitale erfgoed.

      Het onderwerp speelt zeker want ik kreeg vorige maand een mail van nog iemand die de suggestie deed om iets te schrijven over het auteursrecht (en de handhaving daarvan) in de praktijk voor archieven. Dit naar aanleiding van haar eigen ervaringen bij een archief.

      Het lastige voor mij is dat dit het beste werkt aan de hand van concrete voorbeelden. Juist met auteursrecht is het van belang hoe een precieze situatie is want algemene uitspraken zijn, behalve wat er in de Auteurswet te vinden is, lastig te maken. Zo maakt het nogal uit als je als particulier een kopie laat maken van foto’s door het archief zelf, of je zelf een foto maakt met je mobiel en natuurlijk wat je daar mee gaat doen. Bewaar je het voor jezelf dan is er niets aan de hand terwijl je bij publiceren “gewoon” ook weer op de Auteurswet moet letten als het om auteursrechtelijk beschermd materiaal gaat.

      Digitalisering en wat de archieven daar zelf mee kunnen/mogen doen is weer een ander verhaal. Zoals je in het bovenstaande stuk kunt lezen is het heel beperkt wat archieven en erfgoedinstellingen daarmee mogen. Ze mogen het wel digitaliseren maar alleen intern beschikbaar stellen. En dat beschikbaar stellen is beperkt tot het ‘op terminals’ aanbieden en het faciliteren van enkele diensten die particulieren onder de thuiskopie-exceptie mogen afnemen voor eigen gebruik dus. Daar zijn verder geen regels voor dus elke instelling bepaalt zelf of – en hoe hoog – er een vergoeding wordt gevraagd voor het downloaden of kopiëren van werken uit de collectie. Idealiter is dat alleen een symbolisch bedrag maar daar kunnen, afhankelijk van de afspraken en kosten die een instelling maakt, grote verschillen in optreden. En datzelfde geldt voor auteursrechtverklaringen die instellingen je wel of niet laten tekenen. Dat is niet verplicht want je bent zelf verantwoordelijk en aansprakelijk voor het wel of niet publiceren van materiaal maar veel instellingen voelen (terecht) de noodzaak om hier beter op toe te zien aangezien zij ook last krijgen van particulieren die werken uit hun collecties onrechtmatig publiceren.

      Het is hoe dan ook een goed voorbeeld van die twee botsende rechten en ik denk zeker te weten dat zelfs een radicale wijziging van de Auteurswet daar geen ultieme oplossing in zal kunnen bieden. Hoewel de situatie al een stuk duidelijk zou kunnen worden als collectieve regelingen (het ECL model) in de Auteurswet een rol krijgen zodat de spelregels uniform en duidelijk zijn voor zowel instellingen als rechthebbenden.

      Reply

      • Dank je wel, Raymond. Je geeft aan dat het gedigitaliseerde (hires) archief dus eigenlijk alleen op de locatie beschikbaar is. Hoe jammer ook; dat is dikwijls wel de praktijk. Maar ik blijf moeite hebben met het “verkwanselen” van een foto- archief van meer dan 100 jaren oud met foto’s die door de overheid zijn gemaakt, aan een particuliere uitgever die er forse auteursrechten en gebruiksrechten voor berekent. Overigens is de manier waarop de diverse archieven met deze materie omgaan, ook heel verschillend. Wanneer ik dit fenomeen bij collega- onderzoekers aankaart geven zij aan er niets tegen te willen ondernemen, omdat ze vrezen uitgesloten te worden van toegang of service, of hun relatie met een archief niet willen verstoren. Tja, en wie zal dan de kat de bel aanbinden?
        Groeten van
        Ad van Liempt

        Reply

  2. Pingback: Tweetweekoverzicht week 34 2016: SF awards 2016, NPO Netflix, Instaper, Playstation Now op PC, Windows 10 en Kobo ereaders, Europese auteursrechtwetgeving en de onderzoeksagenda van de hogescholen - Vakblog

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2018 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top