Wat mag je (auteursrechtelijk) in het onderwijs met aanvullend toetsmateriaal van uitgevers?

auteursrechtelijk gebruik van toetsmateriaal en aanvullend onderwijsmateriaalVia Marcel, een collega van Avans Hogeschool, kwam de volgende vraag van een docent: In mijn colleges ga ik in op de stof uit een voorgeschreven studieboek en voeg ik aan het einde van dit college enkele multiple choice vragen toe die ik van de site van de uitgever haal. Na afloop van het college plaats ik mijn sheets inclusief vragen op Blackboard. Is dit echter wel auteursrechtelijk geoorloofd?

Marcel voegt er aan toe: Soortgelijke vragen komen onze kant op als docenten een docentenversie hebben van voorgeschreven literatuur die de student moet gebruiken. Deze docentenversie bevat de uitwerkingen van opdrachten (uit het studentenexemplaar) die de docent wil delen met zijn studenten maar het is ze vaak niet duidelijk wat ze nu wel en niet mogen met het docentenexemplaar.

Van wie zou het niet mogen?

Het zijn twee verschillende vragen maar ze liggen wel in elkaars verlengde.  In beide gevallen is er door de uitgever toetsmateriaal beschikbaar gemaakt als aanvulling op het studieboek dat door de uitgever verkocht wordt. En gaat het in beide gevallen om materiaal dat specifiek bedoeld is voor de docenten. In het geval van een speciale docentenversie van een studieboek is het natuurlijk niet de bedoeling dat de studenten kunnen beschikken over de uitwerkingen van de opdrachten die in hun eigen versie van dat boek staan. Het kan dan wat raar aanvoelen als je als docent alsnog de uitwerkingen deelt met je studenten. Alsof je een niet uitgesproken afspraak met de uitgever niet nakomt.

Dit heeft echter niet zo zeer te maken met het auteursrecht. Educatieve uitgevers willen graag hun studieboeken tot een verkoopsucces maken en de route om zo veel mogelijk exemplaren te verkopen loopt nou eenmaal via de docenten. Als een docent het materiaal niet gebruikt in zijn of haar les – niet voorschrijft op de literatuurlijst – dan gaan studenten dat vanzelfsprekend ook niet aanschaffen. Dat is de reden dat uitgevers het zo aantrekkelijk mogelijk willen maken voor een docent om hun studieboeken te gebruiken en ze verrijken het fysieke boek dan ook graag met aanvullend achtergrondmateriaal, opdrachten, ander toetsmateriaal of zelfs een complete website die complementair is aan het boek.

Vaak is al dat materiaal beschikbaar voor iedereen die het boek gekocht heeft maar soms is het specifiek voor de docent bedoeld en tja, dan moet je er wel zorg voor dragen dat studenten niet zo maar bij antwoorden en uitwerkingen van opdrachten kunnen komen. Op papier kiezen uitgevers er dan soms voor om een aparte docentenversie van een boek uit te brengen die niet op reguliere wijze (door studenten) besteld kunnen worden en digitaal wordt het achter een inlog gezet waarbij je moet aantonen dat je docent bent.

Wil je als docent echter dat materiaal, dat voor jou bedoeld is, weer delen met studenten? Dan kan dat zonder problemen. Nadat je de uitwerking van een opdracht besproken hebt kun je die gewoon delen en dat geldt ook voor multiple choice vragen, proefexamens of wat dan maar ook.

Maar wel binnen auteursrechtelijke grenzen natuurlijk

Qua auteursrecht maakt het niets uit of je materiaal uit een regulier studieboek, een studentenversie of een docentenversie wilt gebruiken in het onderwijs. Al die werken zijn auteursrechtelijk beschermd en als je delen ervan wilt plaatsen in de elektronische leeromgeving voor studenten dan geldt daar de readerovereenkomst voor. Dit is een uitwerking van de onderwijsbeperking in de Auteurswet in de vorm van een afkoopregeling waarbij ten behoeve van het onderwijs tot 10.000 woorden uit een (studie)boek mag worden gebruikt in een reader of elektronische leeromgeving zonder dat daar toestemming van de uitgever of auteur nodig is. Of de uitgever het wel een goed idee vindt dat je de uitwerkingen uit een docentenversie deelt met je studenten is daarmee dus niet meer van belang. Dat mag (en moet) je zelf bepalen.

Het geldt dus ook in die – sporadische – gevallen dat er bij het aanvullende materiaal vermeld staat dat je het niet voor bepaalde doeleinden mag gebruiken. Ook al is het auteursrecht een verbodsrecht, als je dat materiaal gebruikt conform de voorwaarden van één van de uitzonderingen in de Auteurswet dan heb je geen toestemming nodig en kan de rechthebbende je het dus ook niet verbieden.

Vroeger zag je bijvoorbeeld nog wel eens een sticker op een dvd zitten waarop stond dat het niet voor educatieve doeleinden gebruikt mocht worden. De vertoningsbeperking uit artikel 12, lid 5 Aw, staat een docent echter toe om de dvd desondanks gewoon te mogen vertonen in de les.

auteursrechtelijk gebruik van toetsmateriaal en aanvullend onderwijsmateriaal

Multiple choice vragen zijn geen (studie)boeken natuurlijk. De multiple choice vragen die de docent van de site van de uitgever heeft gehaald zijn in beginsel echter ook beschermd door het auteursrecht hoewel hier geen strakke afbakening in te maken is. De vraag is namelijk of een multiple choice vraag gezien kan worden als een werk.

Om iets als een werk te mogen bestempelen moet er sprake zijn van een eigen oorspronkelijk karakter en een persoonlijk stempel van de maker. Je moet dus wel een formulering kiezen die niet simpelweg ontleend is aan een al bestaand iets en waar je als maker eigen creatieve keuzes in gemaakt hebt. Een simpele opsomming van enkele feiten kan dan als banaal en triviaal gezien worden (Wat is de hoofdstad van Nederland? a) Den Haag, b) Zwolle of c) Amsterdam?) en dergelijke vragen zouden dan niet als een werk gezien hoeven te worden.

Je mag echter verwachten dat de multiple choice vragen die door een uitgever gemaakt worden om de inhoud van een specifiek studieboek te toetsen wel degelijk als werken gezien mogen worden. Het is dan ook verstandig om van dezelfde voorwaarden uit te gaan als van het overnemen uit een boek en maximaal 10.000 woorden als aanvulling op je sheets in de elektronische leeromgeving te zetten. In de praktijk zal echter geen uitgever eisen dat een docent de (zelf)toetsvragen, die door de uitgever zelf verspreid worden, niet in de elektronische leeromgeving mag plaatsen. Twijfel je ondanks het bovenstaande nog steeds of je het mag gebruiken? Neem dan contact op met de uitgever en vraag het expliciet na.

@afbeelding via Pixabay met CC0 verklaring

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (11) Write a comment

  1. Hai Raymond, better late than never. :-)

    In deze vraag gesteld door een docent heb ik toch iets anders geantwoord. Voor jou misschien ook fijn om mee te nemen ter overweging? Hier wat knip-en-plakwerk:
    Maar voor toetsvragen is dat niet zo helder. In vetgedrukt kom je tegen dat het alleen geldig is ter toelichting bij het onderwijs. En ik betwijfel of toetsvragen uitgelegd kunnen worden als ‘toelichting’. Toetsing is geen toelichting. Een dergelijk antwoord kom ik ook tegen bij de Stichting Leerplanontwikkeling de SLO – http://www.slo.nl/organisatie/kenniscentrum/Themas/auteursrechten/vragenar/#11

    Het lijkt mij goed om terughoudend te zijn met toetsvragen in de zin van de onderwijsexceptie.

    Groet,
    Jaroen.

    Reply

    • @Jaroen Ik geef ook aan dat het sowieso geen zwart-wit regel is. Je hebt (zelf)toetsvragen die in studieboeken aan het eind van een hoofdstuk staan, er zijn uitgevers die toetsvragen open op hun website hebben staan, of juist achter een slotje als deel van een lesmethode specifiek voor de docent.

      Het kan dan een overname uit een studieboek zijn, je kunt citeren van (en zelfs linken naar) een paar vragen op een publiek toegankelijke site en je kunt ook te maken hebben met een licentieovereenkomst als de vragen achter een inlog zitten. En zelfs dan speelt een rol dat een individuele toetsvraag niet per se door het auteursrecht beschermd hoeft te zijn. Dat je niet zo maar moet en kunt aannemen dat het onder de onderwijsexceptie valt, daar ben ik het helemaal mee eens.

      Met die uitspraak op de SLO site daarentegen ben ik het niet eens. Bij overnames voor het onderwijs bestaat er geen (wettelijk) onderscheid tussen “ter toelichting van het onderwijs” en “ter examinering van het onderwijs”. Sterker nog, ik ben er van overtuigd dat die laatste volledig uit een juridische duim gezogen is :)

      Ik blijf bij mijn conclusie in de laatste alinea: in de praktijk zal er geen uitgever bezwaar hebben tegen het gebruik van een deel van een aantal toetsvragen. Welk doel hebben ze anders? Je kunt vragen ook nog eens heel eenvoudig iets anders formuleren om alle discussie over auteursrecht te voorkomen en het advies van SLO – om toestemming via Stichting PRO bij de uitgever te vragen – vind ik eigenlijk een schoolvoorbeeld van juristenpraat die niet weten hoe de praktijk werkt. Als je als docent 1 op 1 vragen wilt overnemen kun je dat mijns inziens gewoon doen tenzij er een licentieovereenkomst ligt die dat expliciet verbiedt. En zelfs dan zou ik als docent in geval van twijfel zelf rechtstreeks contact opnemen met de uitgever. Elke uitgever heeft er belang bij dat een boek of methode gebruikt wordt door docenten en zal altijd kunnen aangeven of en hoeveel een docent mag overnemen aan toetsvragen.

      Reply

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top