Recht op informatie: Einde van het auteursrecht op foto’s?

Fotografen hebben bijna altijd automatisch het auteursrecht op de foto’s die ze maken. Maar wat als de fotograaf een aap is die het fototoestel te pakken heeft gekregen? En wat is het auteursrecht op foto’s nog waard als zelfs een aap goede foto’s kan maken?

Het auteursrecht is het uitsluitend recht van de maker van een werk om dit openbaar te maken en te verveelvoudigen, stelt de Auteurswet. In het geval van foto’s betekent het dat de fotograaf de maker en rechthebbende is en geld (kan) verdienen aan foto’s.

Dat laatste doet de Britse wildlife-fotograaf David Slater al vele jaren met zijn foto’s. In 2011 reisde hij af naar Indonesië om een fotorapportage te maken over de zwarte kuifmakaken die alleen daar voorkomen. In een onbewaakt moment ging een groepje van deze apen met Slaters fototoestel spelen en maakten ze honderden foto’s. Daar zaten ook enkele goed gelukte selfies bij, gemaakt door een vrouwelijke kuifmakaak.

In de Britse kranten verschenen stukken over de apenselfies, vergezeld van enkele foto’s met als auteursrechtvermelding Slaters Amerikaanse uitgever. Op het technologieblog Techdirt werd vervolgens uitgebreid gediscussieerd over wie er precies het auteursrecht op de selfies zou hebben. De uitgever, Caters News Agency, kon dat niet waarderen en sommeerde het blog om alle apenfoto’s van de site te verwijderen. Het liep met een sisser af.

Vorig jaar stonden de selfies wederom in het nieuws. Dit keer draaide het om Wikimedia Commons, de site met miljoenen auteursrechtvrije foto’s die onder andere gebruikt worden in Wikipedia-artikelen. Wikimedia Commons plaatste twee van de apenselfies met de vermelding dat ze in het publiek domein vallen omdat ze gemaakt waren door een dier. Slater maakte hier bezwaar tegen, maar een takedown verzoek werd door Wikimedia afgewezen.

Wanneer heeft wie het auteursrecht op foto’s?

Het is eenvoudig om kanttekeningen te plaatsen bij de vraag wie het auteursrecht heeft. Maar ook al verschillen de auteursrechtwetten tussen de diverse landen waar dit speelt, ze hebben met elkaar gemeen dat je iets moet toevoegen van jezelf aan een werk voordat er sprake is van een auteursrechtelijk beschermd werk.

In Nederland is dat verwoord als een eis dat er sprake moet zijn van een eigen oorspronkelijk karakter en een persoonlijk stempel van de maker. Eigen en oorspronkelijk karakter wil zeggen dat het niet van een ander overgenomen mag zijn, terwijl bij een persoonlijk stempel van de maker sprake moet zijn van creatieve – menselijke – keuzes.

Aangezien wetten sowieso (alleen) van toepassing zijn op mensen, kan een aap geen aanspraak maken op het auteursrecht. Toch blijft het de vraag of er in dit geval een rechthebbende aan te wijzen is. Als een aap geen auteursrecht kan hebben, is er bij een apenselfie dan wel sprake van een auteursrechtelijk beschermd werk? Of speelt de ‘apen’-factor geen rol en moet Slater gewoon als rechthebbende gezien worden? Een rechter zal daar uiteindelijk over moeten oordelen.

De vraag of er een auteursrechtelijk beschermd werk ontstaat als je foto’s maakt, speelde onlangs nog in een rechtszaak dichter bij huis. Het bedrijf Roadside maakte foto’s van scholieren tijdens hun eindexamens die door het Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS) op Flickr openbaar werden gemaakt zonder toestemming. Roadside vocht dit aan en tot mijn grote verbazing oordeelde de rechter dat de foto’s niet als een beschermd werk konden worden beschouwd omdat er geen sprake was van een persoonlijk stempel van de maker. Zelfs het instellen van de camera en het kiezen van wat er precies op de foto komt achtte de Rechtbank Amsterdam niet als voldoende onderscheidend.

Te juridisch?

Deze (juridische) discussies over wie de rechthebbende is van foto’s, zijn zorgwekkend. Bij zowel de apenfoto als de foto’s van Roadside wordt er alleen naar het auteursrechtelijke aspect gekeken en nauwelijks naar de praktische consequenties. Niemand is gebaat bij een situatie waarbij het voor professionele fotografen niet meer loont om foto’s te maken en het auteursrecht op foto’s zijn waarde verliest. Dat laatste zou pas echt een apenstreek zijn.

@foto gemaakt door David Slater – ook al zijn het selfies van de kuifmakaak – en afkomstig van Wikimedia Commons. Met een discutabel gebruiksrecht dus maar ik neem het risico.

 

Deze Recht op informatie column is ook gepubliceerd in IP 8 (2015).

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (9) Write a comment

  1. De situatie van de aapselfie vind ik persoonlijk wel een heel andere dan die van LAKS. Bij de aapselfie is er tenslotte helemaal geen sprake geweest van keuzes van de fotograaf. De apen hebben zelf zijn camera ‘gejat’ en foto’s gemaakt. Dat was al niet de keuze van de fotograaf. Laat staan dat er foto’s mee gemaakt zouden worden en welke dat dan zouden zijn. Dat op die foto geen auteursrecht rust, is wat mij betreft overduidelijk. De consequenties voor de fotograaf zijn er ook niet of nauwelijks, want het was nooit de bedoeling van de fotograaf om deze foto’s te maken. Was zijn toestel niet gejat, waren deze foto’s er ook niet geweest.

    Bij LAKS is dat anders, omdat de rechter daar ook afwijkt van de huidige lijn van jurisprudentie, zowel in Nederland als Europees (Painer) en deze rechter een extra criterium oplegt, namelijk dat de foto onderscheidend zou moeten zijn. Daarbij wordt niet eens goed uitgelegd op welke manier het dan onderscheidend zou moeten zijn. Zeker iets om in de gaten te houden.

    Reply

    • Het zijn natuurlijk ook twee heel verschillende gevallen waar je vanuit het strikte perspectief van auteursrecht maar weinig overeenkomsten zijn. Maar precies dat is het punt wat ik in dit geval wilde maken want als je heel analytisch naar de feiten kijkt, zoals een rechter ook behoort te doen, dan ontstaan er meteen grote grijze gebieden waar je onmogelijk objectief naar kunt kijken.

      Dat in de definitie van het auteursrecht er geen auteursrecht rust op de foto’s lijkt me evident in dit geval. Alleen, waar zit nou echt het verschil met bijvoorbeeld foto’s die door natuur- en wildlife fotografen gemaakt worden met verstopte camera’s-met-bewegingssensoren en die bij toeval een foto maken van iets of iemand die de camera triggert? Of foto’s die door fotografen met behulp van drones gemaakt worden en waar 1 van de duizenden foto’s een uniek plaatje oplevert? Het enige verschil dat ik hier kan vinden is dat het verhaal eromheen – van het groepje apen dat min of meer bij toeval die camera in handen kreeg – in dit geval ook in de media beland is.

      Als ik niemand vertel dat die mooie foto die ik vorige week maakte in werkelijk gemaakt is door de kat die speelde met mijn telefoon (is niet zo hoor :P), dan zou niemand twijfelen over wie het auteursrecht had. In het geval van Slater vind ik de toevalsfactor ook nog wel meevallen overigens. Hij reisde speciaal naar dat land en specifieke gebied om die apen te fotograferen. Hij zal echt niet gepland hebben dat de apen selfies gingen maken maar hij had dezelfde foto net zo goed ook kunnen maken met een op afstand bedienbare camera dus zo ontzettend veel toeval vind ik het ook nog niet. Ik denk dat Slater, op het moment dat het verhaal erachter in de kranten belandde, zo slim had moeten zijn om de foto’s gewoon vrij te geven voor hergebruik omdat het goede reclame is en je op die manier niet in die auteursrechtdiscussie terecht komt.

      Bij LAKS speelt heel wat anders inderdaad en gaat het meer om dat de rechter bij het criterium persoonlijk stempel van de maker een invulling maakt dat het onderscheidend moet zijn. Wat niet eens een heel rare gedachtengang is maar zowel in jurisprudentie als in de praktijk ernstige consequenties heeft voor iedereen die foto’s maakt. Van scholieren of van apen.

      Reply

  2. Fraai zelfportret, deze apenselfie! Als hobbyfotograaf wil ik het graag nog iets ingewikkelder maken. Bij deze foto lijkt het erop dat er wel veel toevalligheden in het spel waren. De apengroep kreeg toevallig Slaters camera te pakken. De camera stond toevallig nog aan. Bij de gemaakte foto’s zaten toevallig een paar goed gelukte. Wat Slater deed en wat de apen nadrukkelijk niet kónden doen, was het selecteren van goede foto’s. Bewuste keuzes maken is mensenwerk. Het is ook onderdeel van het creatieve proces. Bovendien, foto’s moet je zichtbaar maken, publiceren. Ook dat is een creatieve stap. Ik heb geen idee of in het auteursrecht alleen gekeken wordt naar het eindproduct of dat ook het proces meeweegt. Stel dat er heel iets anders was gebeurd. Slater had met opzet zijn camera aangezet en aan een of meerdere apen gegeven. Hij had de instellingen aangepast op portretfoto’s, gezichtsherkenning etc. Het had zelfs Slaters handelsmerk kunnen zijn: foto’s gemaakt door dieren c.q. apen. Maar wel onder zijn regie. Wat dat eigen oorspronkelijk karakter of dat persoonlijk stempel betreft, daar kunnen nog wel meer rare apen uit de mouw komen.

    Reply

    • Het lastige is dat je bij foto’s maken makkelijker vraagtekens kunt zetten bij dat creatieve proces (in sommige situaties). Ik ben het helemaal met je eens dat selectie van de goede foto daar onderdeel van uit maakt – elke fotograaf maakt tientallen foto’s en kiest de beste er uit – hoewel de stap van het publiceren nou net het recht van de auteursrechthebbende is. Heb je geen auteursrecht dan mag jij het dus niet publiceren. En degene die publiceert heeft juist niet automatisch een auteursrecht door die handeling te verrichten (maar pleegt inbreuk op de rechten van de rechthebbende). Kip en ei dus :)

      Ik ben het roerend met je eens dat de omstandigheden en het verhaal om deze foto’s heen te bepalend zijn. Het had net zo goed kunnen gaan zoals je zegt en dan met dezelfde argumentatie waarop iedereen het wel logisch vindt dat ik het auteursrecht heb op een nietszeggende foto die ik met mijn smartphone maak, zou Slater dan ook die discussie niet hebben gehad omdat de aap dan een instrument was geweest in de totstandkoming van de foto. Als de camera was omgevallen en per ongeluk zelf een foto gemaakt had doordat de knop op een takje kwam dan zou je het auteursrecht toch ook niet aan de boom willen geven waar dat takje aan zat? ;)

      Reply

  3. Pingback: Recht op informatie: Einde van het auteursrecht...

  4. Pingback: Europese rechten en plichten voor slimme robots op komst? – ICT en Onderwijs BLOG

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top