Ken je auteursrechten

Je hebt tegenwoordig ook in het onderwijs al snel te maken met (auteurs)rechten en de mogelijke problemen die kunnen ontstaan als je daar onzorgvuldig mee omgaat. Je hoeft echt geen jurist te worden maar het is handig als je weet wat het auteursrecht inhoudt.

Overal waar je kennis en informatie deelt met anderen heb je te maken met rechten. Gaat het om iets dat je zelf gemaakt hebt, zoals een artikel of zelfgeschreven lesmateriaal? Dan wil je vast dat anderen daar ook netjes mee om gaan. Dus dat ze het niet zo maar voor hun eigen lessen gaan gebruiken of zonder te vragen alles gaan aanpassen. Andersom betekent het ook dat anderen het niet zullen waarderen als jij zonder toestemming hun artikelen, boeken, foto’s of lesmateriaal gebruikt in de klas of leeromgeving.

Auteursrecht

Iedereen die een werk maakt heeft automatisch het auteursrecht daarop. De lat ligt laag want zolang je dat artikel, boek, foto of video maar zelf gemaakt hebt – en het origineel is – ben je meteen de auteursrechthebbende. Dat klinkt sjiek maar wil niets anders zeggen dan dat jij mag bepalen wat er met dat werk gaat gebeuren. Anderen hebben dus jouw toestemming nodig als ze bijvoorbeeld een foto van jou willen gebruiken. Op dezelfde manier heb jij dus toestemming nodig als je een artikel, boek, foto of video van een ander wilt gebruiken in jouw les.

Een wettelijk recht

In de Auteurswet staat kort beschreven dat het auteursrecht het recht is om te bepalen hoe iets openbaar gemaakt (gepubliceerd) mag worden en wat er vervolgens mee mag gebeuren. De rest van de Auteurswet is gevuld met allerlei uitzonderingen op het auteursrecht. Deze uitzonderingen zijn bedoeld om er voor te zorgen dat het auteursrecht ook werkbaar blijft. Zo kun je bijvoorbeeld zonder toestemming een kopie maken van een artikel of een dvd als je dat alleen voor jezelf gebruikt (de thuiskopie-exceptie) en kunnen blinden en slechtzienden zonder permissie boeken laten omzetten naar audio.

Voor bibliotheken zijn er zelfs meerdere uitzonderingen te vinden in de Auteurswet. Het uitlenen van boeken en tijdschriften mag dankzij de leenexceptie zonder toestemming van de uitgevers maar de bibliotheken moeten daar wel een vergoeding per uitlening voor betalen. Tenzij je een schoolbibliotheek bent want dan hoef je zelfs geen leenvergoeding af te dragen.

Exceptioneel onderwijs

Ook ten behoeve van het onderwijs zijn er meerdere excepties te vinden in de Auteurswet. Het citaatrecht maakt het mogelijk dat je onder bepaalde voorwaarden korte stukjes uit een tekst mag gebruiken in je eigen werk. Terwijl de vertoningsbeperking juist de rechten beperkt van een filmmaker als je een film of video wilt laten zien in de les. Als je een film of video vanaf dvd vertoont in een klaslokaal mag dit zonder dat je daar iets voor hoeft te regelen. Nou ja, je moet een tv en dvdspeler regelen natuurlijk.

De belangrijkste uitzondering voor het onderwijs is degene die er naar vernoemd is: de onderwijsexceptie. Die staat in de Auteurswet omdat de overheid het gebruik van materialen ten behoeve van het onderwijs zo laagdrempelig mogelijk wil maken. Dat is wel wat anders dan een vrijbrief (helaas) want in de onderwijsexceptie staat vermeld dat korte delen uit werken zonder toestemming gebruikt mogen worden als onderwijsmateriaal maar dat er nog steeds wel een vergoeding voor betaald moet worden. Oftewel, je mag een deel van een boek in een syllabus of gedigitaliseerd in de leeromgeving gebruiken maar daar moet nog steeds wel voor betaald worden. Hiervoor hebben de MBO Raad, de Vereniging Hogescholen en de VSNU afspraken gemaakt met de uitgevers en zijn er afkoopregelingen getroffen. Deze regelingen beschrijven hoeveel een ‘kort deel’ precies is en wat de onderwijsinstelling moet betalen aan de rechthebbenden daarvoor.

Boeken of artikelen in het onderwijs

Bij een afkoopregeling hoort ook een controle en dat is de reden dat er periodiek gekeken wordt of scholen zich wel aan de afspraken houden. Vroeger ging het dan om controles van papieren readers en syllabi maar tegenwoordig wordt meestal de elektronische leeromgeving gecontroleerd. Zo wordt gekeken of de overgenomen delen uit (werk)boeken en tijdschriften niet te lang zijn en of er niet complete boeken digitaal aangeboden worden. Gebeurt dit wel dan moet er alsnog betaald worden en dat kan soms flink in de papieren lopen.

Dat je behalve naar de inhoud van je lesmateriaal ook nog rekening moet houden met het auteursrecht is niet altijd even efficiënt of praktisch maar dus wel belangrijk op het moment dat je een artikel of delen uit een (werk)boek wilt gebruiken in de leeromgeving. Informeer dus naar de afspraken die voor jouw school gelden. Je kunt daarnaast ook eens kijken naar open leermaterialen. Dat is onderwijsmateriaal dat door andere leraren en docenten gemaakt is en dat vrijelijk gedeeld wordt met iedereen die het zou willen gebruiken. Je hebt dan dus toestemming van je collega die het gemaakt heeft en je hoeft je dan dus niet aan de beperkingen uit de afkoopregeling te houden. En vanzelfsprekend geldt dat ook voor alles wat je zelf aan lesmateriaal maakt!

Gebruik van foto’s

Ook foto’s worden beschermd door het auteursrecht. Het is in de praktijk echter lastiger om het gebruik ervan goed te regelen ten behoeve van het onderwijs. Dat heeft als voordeel dat rechthebbenden niet eenvoudig kunnen controleren of hun foto’s of video’s zonder toestemming gebruikt worden – lekker gemakkelijk! – maar als nadeel dat je het snel verkeerd kunt doen met soms vervelende consequenties.

Bij foto’s spelen meerdere auteursrechten. Behalve met het auteursrecht van de fotograaf heb je ook te maken met het portretrecht van degene die op de foto staan en kan privacy eveneens een rol spelen. Vooral als er leerlingen op de foto’s staan.

Fotografen zijn tegenwoordig heel alert op schending van hun auteursrechten omdat ze er hun brood mee verdienen. Op het moment dat een leraar of instelling foto’s zichtbaar maakt voor de buitenwereld kan een fotograaf daar bezwaar tegen maken en alsnog een factuur sturen.

Onderwijsgerelateerde blogs hebben steeds vaker te maken met fotografen die claims indienen. Zo ontving een docente die een toelichting op haar weblog had geschreven voor haar studenten een dreigende brief omdat ze enkele foto’s uit Google Afbeeldingen had gebruikt. Inclusief schikkingsvoorstel van meer dan 1000 euro.

Wil je foto’s gebruiken die de buitenwereld ook te zien krijgt via een website of blog? Gebruik dan geen Google Afbeeldingen maar maak gebruik van één van de vele stockfotosites die met zogenaamde Creative Commons licenties werken. Dat betekent dat fotografen vooraf al toestemming hebben gegeven voor het hergebruik van hun foto’s. Je vindt tienduizenden foto’s met Creative Commons licentie bij Flickr maar ook gespecialiseerde stockfotosites als Pixabay en Pexels hebben een ruim aanbod.

Video in het onderwijs

De vertoningsbeperking in de Auteurswet maakt het mogelijk om zonder problemen een video of film te tonen in een klaslokaal. Het kan echter veel complexer worden als je digitale video wilt gebruiken. Zo mag je zonder toestemming niet zelf een videoband of dvd digitaliseren om de video te kunnen gebruiken in de leeromgeving. Staat de video echter op YouTube of een andere videodienst op internet? Dan kun je wel zonder problemen de video embedden in de leeromgeving of in een Powerpointpresentatie. Je mag namelijk altijd linken naar video’s die al op internet te vinden zijn.

Maak je zelf video’s of laat je je leerlingen video’s maken? Dan moet je wel weer goed oppassen. Net als bij foto’s heb je met video’s te maken met meerdere auteursrechten. Mensen die in beeld gebracht worden kunnen bezwaar maken als de video op YouTube staat en door de hele wereld bekeken kan worden. Als je bij het maken van de video andermans muziek gebruikt (of fragmenten uit commerciële films) dan kan de video zelfs geweigerd worden door YouTube. Of voorzien worden van ongewenste reclameboodschappen.

Auteursrechten zijn overal

Auteursrecht en onderwijs zijn in de praktijk dus onlosmakelijk met elkaar verbonden. Je kent vast en zeker je onderwijs maar ken je ook je auteursrechten?

Bovenstaand artikel verscheen eerder in Vives 147 (15 november 2015). Ik had het genoegen om in dit tijdschrift te mogen schrijven over auteursrechten in het onderwijs. En dan eens een keer niet alleen voor het hoger onderwijs aangezien de Vives zich vooral richt op onderwijsinnovatie en ict in het primair onderwijs, voortgezet onderwijs en MBO.

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (14) Write a comment

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top