Over bezit en eigenaarschap van ebooks (en wat dat te maken heeft met het kunnen uitlenen van ebooks door bibliotheken)

Op 10 november jl. deed het Europese Hof van Justitie een uitspraak over het kunnen uitlenen van ebooks door bibliotheken. In die uitspraak ging het Hof (weloverwogen?) niet in op de expliciet gestelde vraag of bibliotheken dat mogen doen omdat ze zeggenschap hebben over legaal gekochte ebooks, zoals dat wel voor papieren boeken geldt. Bibliotheken kunnen nu weliswaar ebooks gaan uitlenen onder het leenrecht maar hoe zit het eigenlijk met het eigenaarschap van (en zeggenschap over) de ebooks die jij en ik in de winkels kopen?

Hoe vreemd zou het zijn als je een boek zou kopen bij de lokale boekwinkel en de dag erna een mailtje zou krijgen met de oproep om dat boek weer in te komen leveren omdat het niet door de correcte uitgever uitgegeven was? Of nog vreemder, dat de boekwinkel iemand langs zou sturen om het hoogstpersoonlijk uit je boekenkast te komen halen? Toch is dat precies wat er met een groot aantal verkochte exemplaren van George Orwell’s 1984 gebeurde in 2009. Met het enige verschil dat het om een Kindle titel ging die door Amazon was verkocht. Van het ene op het andere moment verwijderde Amazon de verkochte exemplaren in kwestie van de Kindles van hun klanten. Het geld kregen de klanten netjes terug maar het boek, dat waren ze kwijt.

Hoe kun je bij Amazon, of bij welke andere ebookwinkel dan ook, op een knop drukken waar ‘Kopen’ staat en toch niet de eigenaar worden van dat gekochte en (legaal) gedownloade ebook? Laat staan dat je vervolgens dus niet zelf kunt bepalen wat je met je gekochte digitale boeken mag doen zoals je dat wel mag met fysieke exemplaren?

Bezit en uitputting van het distributierecht

Om een beetje grip op deze rare situatie te krijgen is het handig om te kijken naar hoe het met fysieke producten is geregeld in het (auteurs)recht. Het auteursrecht beschermt geen (briljante) ideeën maar geeft juist een exclusief recht aan de maker van een uitwerking van een idee. Dat werkt het beste als het ook een tastbaar iets is en als je kijkt in de Auteurswet naar wat er onder een (beschermd) werk wordt verstaan dan krijg je een opsomming van allerlei mogelijke werken die oorspronkelijk allemaal tastbaar zijn.

Een rechthebbende verkrijgt dankzij het auteursrecht dus de exploitatie en distributierechten op een werk in kwestie en kan dus zelf bepalen of en hoe het verder verspreid mag worden en hoe dat werk gebruikt mag worden.

Alleen is dat recht niet onbegrensd. De inhoud blijft altijd beschermd – nou ja, tot 70 jaar na het overlijden van de rechthebbende – maar nadat een werk eenmaal op de markt is gebracht kan een rechthebbende niet meer bepalen wat er met de exemplaren mag gebeuren. De wet stelt dat er dan een eigendomsoverdracht heeft plaatsgevonden van het exemplaar.

Indien een exemplaar van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst door of met toestemming van de maker of zijn rechtverkrijgende voor de eerste maal […] in het verkeer is gebracht door eigendomsoverdracht, dan vormt het anderszins in het verkeer brengen van dat exemplaar, met uitzondering van verhuur en uitlening, geen inbreuk op het auteursrecht. (artikel 12b Aw)

Voor fysieke exemplaren betekent dat de rechthebbende nog steeds de eigenaar van de inhoud is maar dat de koper de eigenaar van dat specifieke exemplaar is. Dat heet uitputting van het distributierecht: de auteursrechthebbende kan bepalen of en hoe zijn werk gedistribueerd wordt maar na de verkoop van een exemplaar houdt dat recht op. Die auteursrechthebbende kan niet bepalen wat jij wel of niet mag doen met dat specifieke exemplaar en als eigenaar van dat exemplaar pleeg je geen inbreuk op het auteursrecht als jij dat exemplaar verder verspreidt.

Daar zit een logica achter want anders zouden musea geen gekochte schilderijen mogen laten zien aan het publiek zonder toestemming van de schilder, zou je de dealer van je auto waarschijnlijk een percentage moeten geven als je je auto doorverkoopt en zou je toestemming van de uitgever of auteur nodig hebben om je gekochte boek uit te kunnen lenen aan iemand of cadeau te geven. Of tweedehands door te verkopen.

Uitlening

In de Auteurswet wordt er bij de uitputting van het distributierecht, zoals je hierboven ziet, wel een uitzondering gemaakt voor het verhuren en uitlenen van werken. Dat mag namelijk niet op basis hiervan. Ook dat is logisch want de wetgever wil voorkomen dat een grootschalige (commerciële) uitlening of verhuur de exploitatierechten van de rechthebbende schaadt. Iedereen zou dan bijvoorbeeld boeken kunnen inkopen en gratis uitlenen zonder dat de auteur daar tegen zou kunnen optreden. En wie koopt er nou een boek als je het gratis kunt lenen?

Maar zoals we weten lenen bibliotheken wel degelijk boeken uit en dat is dankzij een andere bepaling in de Auteurswet. In artikel 15c is het zogeheten leenrecht geregeld: Als inbreuk op het auteursrecht op een werk van letterkunde, wetenschap of kunst wordt niet beschouwd het uitlenen […] van het geheel of een gedeelte van een exemplaar van het werk of van een verveelvoudiging daarvan die door de rechthebbende of met zijn toestemming in het verkeer is gebracht, mits degene die de uitlening verricht of doet verrichten een billijke vergoeding betaalt.

Wat het leenrecht dus feitelijk mogelijk maakt is dat (vooral) bibliotheken alsnog boeken mogen uitlenen zonder dat de auteur of uitgever daar bezwaar tegen kan maken. Mits ze daar een vergoeding voor betalen aan die rechthebbende. Dat is de leenrechtvergoeding die openbare bibliotheken per uitlening afdragen aan de auteurs. Tot zover niets ingewikkelds: als een boek op de markt wordt gebracht door de auteur/uitgever dan is dat een eigendomsoverdracht en kan een koper zelf bepalen wat die met het exemplaar doet. En voor bibliotheken is een aparte uitzondering gemaakt zodat ze ingekochte exemplaren alsnog mogen uitlenen zolang ze een leenrechtvergoeding daarvoor betalen.

Eigenaarschap van ebooks

Goed, er bestaat geen enkele twijfel over wie de eigenaar is van fysieke exemplaren. Niemand hoeft zich zorgen te maken dat een boekhandelaar aanbelt en een boek terugeist omdat de auteur niet akkoord gaat met jouw voornemen om het cadeau te geven aan een ander. Maar hoe zit het dan met ebook-exemplaren?

Nou dan wordt het ineens een heel ander verhaal. Het voorbeeld van Amazon geeft goed aan hoe elke auteur, uitgever en ebookwinkel tegen het verkopen van ebooks aankijkt en bij Amazon vind je dat ook rechtstreeks terug in de voorwaarden waar je akkoord mee bent gegaan toen je een account aanmaakte:

Kindle Content is licensed, not sold, to you by the Content Provider. The Content Provider may include additional terms for use within its Kindle Content. Those terms will also apply, but this Agreement will govern in the event of a conflict.

Oftewel, je koopt het ebook niet maar mag het gebruiken onder specifieke voorwaarden van Amazon of die van de uitgever/auteur. En als er enige discussie ontstaat over de gelicenseerde content, dan bepaalt Amazon wat er mee mag en moet gebeuren. Niet jij.

Deze constructie komt voort uit de wens van ebookwinkels en uitgevers om controle te houden op de digitale content. Als ze een digitaal bestand zouden verkopen zonder restricties dan wordt dat ongetwijfeld gekopieerd – wat niet toegestaan is want dat blijft het recht van de rechthebbende – en dus worden er technische restricties aangebracht om dat te voorkomen. Maar ja, als je met DRM technieken voorkomt dat mensen ebooks kunnen kopiëren dan voorkom je ook dat ze het kunnen lezen op een apparaat van eigen keuze. Of een ebook cadeau kunnen geven aan een ander. Of kunnen doorverkopen.

“En dus kun je maar beter niet over kopen spreken maar over licensering onder voorwaarden”, zal de juridische afdeling van Amazon gezegd hebben. Gelukkig zijn juristen heel goed in lange juridische teksten die haarfijn duidelijk maken welke rechten je allemaal niet hebt en die vind je dan ook als voorwaarden terug bij Amazon (en elke andere ebookwinkel).

In Nederland spreken uitgevers en ebookwinkels zich niet zo expliciet uit maar komt het in de praktijk toch echt op hetzelfde neer. Ebooks worden verkocht en je mag ze zelfs downloaden maar ook in Nederland oefenen de uitgevers en ebookwinkels met voorwaarden en DRM zo veel mogelijk controle uit. Gelukkig hebben we grotendeels afscheid genomen van Adobe DRM – dat grote restricties met zich meebracht – maar ook met watermerkbeveiliging proberen uitgevers en auteurs nog steeds af te dwingen wat je wel en niet mag doen met een legaal gekocht en gedownload ebook:

drm eigenaarschap watermerkbeveiliging

Dit ebook is helemaal van mij volgens Elly’s Choice. Ze hebben er wel, omdat het van mij is, allerlei kenmerken in aangebracht die duidelijk maken dat ik de koper ben. Dan wordt het nieuws iets minder goed want ook al is het ebook helemaal van mij, doorverkopen, uploaden of hoe dan ook verder verspreiden is niet toegestaan. Oh en die kenmerken die ze in het boek geplaatst hebben zijn bedoeld om me te kunnen aanspreken als iemand anders mijn ebook in zijn bezit heeft.

Het feit dat er uberhaupt beveiliging is aangebracht is al bewijs natuurlijk al dat je helemaal niet de eigenaar bent van het ebook.

Terug naar het uitlenen van ebooks

De echte vraag die ik door het Europese Hof van Justitie beantwoord had willen zien is dus eigenlijk niet of bibliotheken ebooks kunnen uitlenen maar of ebooks juridisch gezien hetzelfde zijn als fysieke boeken in de Auteurswet en de Europese Leenrechtrichtlijn. Vindt er een eigendomsoverdracht plaats bij de verkoop  van een ebook en zo ja, geldt de uitputting van het distributierecht ook voor ebooks? En als dat zo is, geldt het leenrecht dan eveneens voor ebooks?

Dat was idealiter het antwoord geweest op meerdere ebookgerelateerde vragen. Ben je als koper eigenaar van je ebook en mag een ebookwinkel dus geen beveiliging meer gebruiken? Mag je ebooks weggeven en doorverkopen zolang je daarbij maar geen kopie maakt van de ebooks? En kan een bibliotheek ze uitlenen?

En het is niet alsof de Haagse rechtbank de vraag over de uitputting van het distributierecht niet gesteld heeft. De Nederlandse rechtbank legde expliciet de link tussen het kunnen uitlenen van ebooks (leenrecht) en de uitputting van het distributierecht maar het Europese Hof vindt de discussie niet relevant en gaat in plaats daarvan in op de letter van het leenrecht.

Kort samengevat vult het Hof creatief in dat het onder het leenrecht bij uitlenen van exemplaren in sommige gevallen ook kan gaan om digitale exemplaren. En aangezien de leenrechtregeling volledig geschreven is op het uitlenen van fysieke exemplaren stelt het Hof dat bibliotheken weliswaar ook digitale exemplaren mogen uitlenen maar daarbij effectief het uitleenproces van fysieke exemplaren moet nabootsen: het one copy one user model waarbij een ebook maar aan één lener uitgeleend kan worden en waarbij er een leenrechtvergoeding per uitlening aan de rechthebbenden betaald moet worden.

Vanuit het auteursrechtperspectief heeft het Hof daarmee voor een (mogelijk) betere balans gezorgd: bibliotheken hebben nu meer opties voor uitlenen van ebooks terwijl, behalve de uitgevers, nu ook expliciet de auteurs daarvan mee moeten profiteren. Of bibliotheken hier echt iets mee opschieten weet ik niet. Deze nieuwe mogelijkheid is niet echt compatibel met de bestaande wijze van ebooks uitlenen en er zullen compleet nieuwe modellen ontwikkeld moeten worden voor aanschaf van voldoende exemplaren en het uitlenen ervan.

Maar door het uitlenen van ebooks met deze constructie onder het leenrecht te brengen heeft het Hof nagelaten duidelijkheid te geven over wat je wel en niet met ebook exemplaren mag doen. Uitputting van het distributierecht mag dan in deze uitspraak niet relevant worden geacht door het Hof maar het blijft de essentiële voorwaarde bij het kopen van de exemplaren/werken die uitgeleend mogen worden. Uitlenen kan namelijk nog steeds niet als je niet de eigenaar bent van dat exemplaar en dus blijft de vraag hangen wie nou precies het eigenaarschap, of zeggenschap, heeft over dat gekochte ebook.

We weten hoe de ebookwinkels en uitgevers er tegenaan kijken met hun voorwaarden, DRM en watermerkbeveiliging maar ik heb hoop dat het laatste woord hierover nog niet uitgesproken is door het Europese Hof van Justitie. Al was het maar om er voor te zorgen dat niemand zich kan bemoeien met mijn gekochte ebooks.

Verder lezen: Europese Hof van Justitie: Bibliotheken kunnen ebooks uitlenen onder het leenrecht (maar wel onder bepaalde voorwaarden)

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (12) Write a comment

  1. Pingback: Over bezit en eigenaarschap van ebooks (en wat ...

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top