Over bezit en eigenaarschap van ebooks (en wat dat te maken heeft met het kunnen uitlenen van ebooks door bibliotheken)

Op 10 november jl. deed het Europese Hof van Justitie een uitspraak over het kunnen uitlenen van ebooks door bibliotheken. In die uitspraak ging het Hof (weloverwogen?) niet in op de expliciet gestelde vraag of bibliotheken dat mogen doen omdat ze zeggenschap hebben over legaal gekochte ebooks, zoals dat wel voor papieren boeken geldt. Bibliotheken kunnen nu weliswaar ebooks gaan uitlenen onder het leenrecht maar hoe zit het eigenlijk met het eigenaarschap van (en zeggenschap over) de ebooks die jij en ik in de winkels kopen?

Hoe vreemd zou het zijn als je een boek zou kopen bij de lokale boekwinkel en de dag erna een mailtje zou krijgen met de oproep om dat boek weer in te komen leveren omdat het niet door de correcte uitgever uitgegeven was? Of nog vreemder, dat de boekwinkel iemand langs zou sturen om het hoogstpersoonlijk uit je boekenkast te komen halen? Toch is dat precies wat er met een groot aantal verkochte exemplaren van George Orwell’s 1984 gebeurde in 2009. Met het enige verschil dat het om een Kindle titel ging die door Amazon was verkocht. Van het ene op het andere moment verwijderde Amazon de verkochte exemplaren in kwestie van de Kindles van hun klanten. Het geld kregen de klanten netjes terug maar het boek, dat waren ze kwijt.

Hoe kun je bij Amazon, of bij welke andere ebookwinkel dan ook, op een knop drukken waar ‘Kopen’ staat en toch niet de eigenaar worden van dat gekochte en (legaal) gedownloade ebook? Laat staan dat je vervolgens dus niet zelf kunt bepalen wat je met je gekochte digitale boeken mag doen zoals je dat wel mag met fysieke exemplaren?

Bezit en uitputting van het distributierecht

Om een beetje grip op deze rare situatie te krijgen is het handig om te kijken naar hoe het met fysieke producten is geregeld in het (auteurs)recht. Het auteursrecht beschermt geen (briljante) ideeën maar geeft juist een exclusief recht aan de maker van een uitwerking van een idee. Dat werkt het beste als het ook een tastbaar iets is en als je kijkt in de Auteurswet naar wat er onder een (beschermd) werk wordt verstaan dan krijg je een opsomming van allerlei mogelijke werken die oorspronkelijk allemaal tastbaar zijn.

Een rechthebbende verkrijgt dankzij het auteursrecht dus de exploitatie en distributierechten op een werk in kwestie en kan dus zelf bepalen of en hoe het verder verspreid mag worden en hoe dat werk gebruikt mag worden.

Alleen is dat recht niet onbegrensd. De inhoud blijft altijd beschermd – nou ja, tot 70 jaar na het overlijden van de rechthebbende – maar nadat een werk eenmaal op de markt is gebracht kan een rechthebbende niet meer bepalen wat er met de exemplaren mag gebeuren. De wet stelt dat er dan een eigendomsoverdracht heeft plaatsgevonden van het exemplaar.

Indien een exemplaar van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst door of met toestemming van de maker of zijn rechtverkrijgende voor de eerste maal […] in het verkeer is gebracht door eigendomsoverdracht, dan vormt het anderszins in het verkeer brengen van dat exemplaar, met uitzondering van verhuur en uitlening, geen inbreuk op het auteursrecht. (artikel 12b Aw)

Voor fysieke exemplaren betekent dat de rechthebbende nog steeds de eigenaar van de inhoud is maar dat de koper de eigenaar van dat specifieke exemplaar is. Dat heet uitputting van het distributierecht: de auteursrechthebbende kan bepalen of en hoe zijn werk gedistribueerd wordt maar na de verkoop van een exemplaar houdt dat recht op. Die auteursrechthebbende kan niet bepalen wat jij wel of niet mag doen met dat specifieke exemplaar en als eigenaar van dat exemplaar pleeg je geen inbreuk op het auteursrecht als jij dat exemplaar verder verspreidt.

Daar zit een logica achter want anders zouden musea geen gekochte schilderijen mogen laten zien aan het publiek zonder toestemming van de schilder, zou je de dealer van je auto waarschijnlijk een percentage moeten geven als je je auto doorverkoopt en zou je toestemming van de uitgever of auteur nodig hebben om je gekochte boek uit te kunnen lenen aan iemand of cadeau te geven. Of tweedehands door te verkopen.

Uitlening

In de Auteurswet wordt er bij de uitputting van het distributierecht, zoals je hierboven ziet, wel een uitzondering gemaakt voor het verhuren en uitlenen van werken. Dat mag namelijk niet op basis hiervan. Ook dat is logisch want de wetgever wil voorkomen dat een grootschalige (commerciële) uitlening of verhuur de exploitatierechten van de rechthebbende schaadt. Iedereen zou dan bijvoorbeeld boeken kunnen inkopen en gratis uitlenen zonder dat de auteur daar tegen zou kunnen optreden. En wie koopt er nou een boek als je het gratis kunt lenen?

Maar zoals we weten lenen bibliotheken wel degelijk boeken uit en dat is dankzij een andere bepaling in de Auteurswet. In artikel 15c is het zogeheten leenrecht geregeld: Als inbreuk op het auteursrecht op een werk van letterkunde, wetenschap of kunst wordt niet beschouwd het uitlenen […] van het geheel of een gedeelte van een exemplaar van het werk of van een verveelvoudiging daarvan die door de rechthebbende of met zijn toestemming in het verkeer is gebracht, mits degene die de uitlening verricht of doet verrichten een billijke vergoeding betaalt.

Wat het leenrecht dus feitelijk mogelijk maakt is dat (vooral) bibliotheken alsnog boeken mogen uitlenen zonder dat de auteur of uitgever daar bezwaar tegen kan maken. Mits ze daar een vergoeding voor betalen aan die rechthebbende. Dat is de leenrechtvergoeding die openbare bibliotheken per uitlening afdragen aan de auteurs. Tot zover niets ingewikkelds: als een boek op de markt wordt gebracht door de auteur/uitgever dan is dat een eigendomsoverdracht en kan een koper zelf bepalen wat die met het exemplaar doet. En voor bibliotheken is een aparte uitzondering gemaakt zodat ze ingekochte exemplaren alsnog mogen uitlenen zolang ze een leenrechtvergoeding daarvoor betalen.

Eigenaarschap van ebooks

Goed, er bestaat geen enkele twijfel over wie de eigenaar is van fysieke exemplaren. Niemand hoeft zich zorgen te maken dat een boekhandelaar aanbelt en een boek terugeist omdat de auteur niet akkoord gaat met jouw voornemen om het cadeau te geven aan een ander. Maar hoe zit het dan met ebook-exemplaren?

Nou dan wordt het ineens een heel ander verhaal. Het voorbeeld van Amazon geeft goed aan hoe elke auteur, uitgever en ebookwinkel tegen het verkopen van ebooks aankijkt en bij Amazon vind je dat ook rechtstreeks terug in de voorwaarden waar je akkoord mee bent gegaan toen je een account aanmaakte:

Kindle Content is licensed, not sold, to you by the Content Provider. The Content Provider may include additional terms for use within its Kindle Content. Those terms will also apply, but this Agreement will govern in the event of a conflict.

Oftewel, je koopt het ebook niet maar mag het gebruiken onder specifieke voorwaarden van Amazon of die van de uitgever/auteur. En als er enige discussie ontstaat over de gelicenseerde content, dan bepaalt Amazon wat er mee mag en moet gebeuren. Niet jij.

Deze constructie komt voort uit de wens van ebookwinkels en uitgevers om controle te houden op de digitale content. Als ze een digitaal bestand zouden verkopen zonder restricties dan wordt dat ongetwijfeld gekopieerd – wat niet toegestaan is want dat blijft het recht van de rechthebbende – en dus worden er technische restricties aangebracht om dat te voorkomen. Maar ja, als je met DRM technieken voorkomt dat mensen ebooks kunnen kopiëren dan voorkom je ook dat ze het kunnen lezen op een apparaat van eigen keuze. Of een ebook cadeau kunnen geven aan een ander. Of kunnen doorverkopen.

“En dus kun je maar beter niet over kopen spreken maar over licensering onder voorwaarden”, zal de juridische afdeling van Amazon gezegd hebben. Gelukkig zijn juristen heel goed in lange juridische teksten die haarfijn duidelijk maken welke rechten je allemaal niet hebt en die vind je dan ook als voorwaarden terug bij Amazon (en elke andere ebookwinkel).

In Nederland spreken uitgevers en ebookwinkels zich niet zo expliciet uit maar komt het in de praktijk toch echt op hetzelfde neer. Ebooks worden verkocht en je mag ze zelfs downloaden maar ook in Nederland oefenen de uitgevers en ebookwinkels met voorwaarden en DRM zo veel mogelijk controle uit. Gelukkig hebben we grotendeels afscheid genomen van Adobe DRM – dat grote restricties met zich meebracht – maar ook met watermerkbeveiliging proberen uitgevers en auteurs nog steeds af te dwingen wat je wel en niet mag doen met een legaal gekocht en gedownload ebook:

drm eigenaarschap watermerkbeveiliging

Dit ebook is helemaal van mij volgens Elly’s Choice. Ze hebben er wel, omdat het van mij is, allerlei kenmerken in aangebracht die duidelijk maken dat ik de koper ben. Dan wordt het nieuws iets minder goed want ook al is het ebook helemaal van mij, doorverkopen, uploaden of hoe dan ook verder verspreiden is niet toegestaan. Oh en die kenmerken die ze in het boek geplaatst hebben zijn bedoeld om me te kunnen aanspreken als iemand anders mijn ebook in zijn bezit heeft.

Het feit dat er uberhaupt beveiliging is aangebracht is al bewijs natuurlijk al dat je helemaal niet de eigenaar bent van het ebook.

Terug naar het uitlenen van ebooks

De echte vraag die ik door het Europese Hof van Justitie beantwoord had willen zien is dus eigenlijk niet of bibliotheken ebooks kunnen uitlenen maar of ebooks juridisch gezien hetzelfde zijn als fysieke boeken in de Auteurswet en de Europese Leenrechtrichtlijn. Vindt er een eigendomsoverdracht plaats bij de verkoop  van een ebook en zo ja, geldt de uitputting van het distributierecht ook voor ebooks? En als dat zo is, geldt het leenrecht dan eveneens voor ebooks?

Dat was idealiter het antwoord geweest op meerdere ebookgerelateerde vragen. Ben je als koper eigenaar van je ebook en mag een ebookwinkel dus geen beveiliging meer gebruiken? Mag je ebooks weggeven en doorverkopen zolang je daarbij maar geen kopie maakt van de ebooks? En kan een bibliotheek ze uitlenen?

En het is niet alsof de Haagse rechtbank de vraag over de uitputting van het distributierecht niet gesteld heeft. De Nederlandse rechtbank legde expliciet de link tussen het kunnen uitlenen van ebooks (leenrecht) en de uitputting van het distributierecht maar het Europese Hof vindt de discussie niet relevant en gaat in plaats daarvan in op de letter van het leenrecht.

Kort samengevat vult het Hof creatief in dat het onder het leenrecht bij uitlenen van exemplaren in sommige gevallen ook kan gaan om digitale exemplaren. En aangezien de leenrechtregeling volledig geschreven is op het uitlenen van fysieke exemplaren stelt het Hof dat bibliotheken weliswaar ook digitale exemplaren mogen uitlenen maar daarbij effectief het uitleenproces van fysieke exemplaren moet nabootsen: het one copy one user model waarbij een ebook maar aan één lener uitgeleend kan worden en waarbij er een leenrechtvergoeding per uitlening aan de rechthebbenden betaald moet worden.

Vanuit het auteursrechtperspectief heeft het Hof daarmee voor een (mogelijk) betere balans gezorgd: bibliotheken hebben nu meer opties voor uitlenen van ebooks terwijl, behalve de uitgevers, nu ook expliciet de auteurs daarvan mee moeten profiteren. Of bibliotheken hier echt iets mee opschieten weet ik niet. Deze nieuwe mogelijkheid is niet echt compatibel met de bestaande wijze van ebooks uitlenen en er zullen compleet nieuwe modellen ontwikkeld moeten worden voor aanschaf van voldoende exemplaren en het uitlenen ervan.

Maar door het uitlenen van ebooks met deze constructie onder het leenrecht te brengen heeft het Hof nagelaten duidelijkheid te geven over wat je wel en niet met ebook exemplaren mag doen. Uitputting van het distributierecht mag dan in deze uitspraak niet relevant worden geacht door het Hof maar het blijft de essentiële voorwaarde bij het kopen van de exemplaren/werken die uitgeleend mogen worden. Uitlenen kan namelijk nog steeds niet als je niet de eigenaar bent van dat exemplaar en dus blijft de vraag hangen wie nou precies het eigenaarschap, of zeggenschap, heeft over dat gekochte ebook.

We weten hoe de ebookwinkels en uitgevers er tegenaan kijken met hun voorwaarden, DRM en watermerkbeveiliging maar ik heb hoop dat het laatste woord hierover nog niet uitgesproken is door het Europese Hof van Justitie. Al was het maar om er voor te zorgen dat niemand zich kan bemoeien met mijn gekochte ebooks.

Verder lezen: Europese Hof van Justitie: Bibliotheken kunnen ebooks uitlenen onder het leenrecht (maar wel onder bepaalde voorwaarden)

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (12) Write a comment

  1. En ik lees je verhaal nu pas .
    Tijdens mijn vakantie komt het Hof met de echte uitspraak. Die geheel het advies van de AG volgt. had ik je toch gezegd! :-)

    Enneh, ik vind jouw protesten tegen DRM nog steeds merkwaardig. In jouw uitleg geef je precies aan dat ze eigenlijk dezelfde beperkingen opleveren als fysieke boeken. En toch hoor ik jou niet vreselijk protesteren dat het zo lastig is om papieren boeken te kopieëren en leesbaar te maken op andere devices. Blijft natuurlijk het probleem dat ‘aanschaf’ van ebooks niet hetzelfde is als een papieren boek wat betreft uitputting van de rechten.

    Maar . . . hoe komt het dat jij niet vreselijk enthousiast wordt van de mogelijkheid tot uitleen van ebooks? Okee, ik baal er ook van dat ebooks niet gelijk gesteld worden aan papieren boeken. Het heeft ook voordelen. Maar dat leenrecht voor ebooks is GROOT. Nu staat het niet meer ver weg dat wij als bibliotheek losse ebooks kopen bij bol.com en die uitlenen via ons bibliotheeksysteem. Ja, dat gaat niet vanzelf. Bibliotheeksystemen moeten ebooks kunnen verwerken. En er moet een organisatie komen die het mogelijk maakt om ebooks uit de boekhandel te verwerken in zo’n bibliotheeksysteem. Ebooks op naam van de bibliotheek. Lastig, dat is waar. Alleen, voorheen was dat niet eens een optie. Nu wel.

    Beste groet, Jaroen.

    Reply

    • @Jaroen Het Hof volgt grotendeels het advies van de AG maar wijkt er op een belangrijk onderdeel van af door het vraagstuk over uitputting van distributierecht los te trekken van de uitspraak over het kunnen uitlenen van ebooks. Dat lijkt misschien een pietluttig detail maar ik ben van mening dat het essentieel is.

      Als ik een boek koop in de winkel dan vindt er een eigendomsoverdracht plaats voor dat exemplaar. Ik mag er dus mee doen wat ik wil zonder dat een uitgever of auteur daar restricties aan stelt. Uitlenen, weggeven, uithollen om als Sinterklaassurprise te gebruiken, wat dan maar ook. Natuurlijk hoor je me dan niet protesteren over de problemen die ik heb om papieren boeken leesbaar te maken op andere apparaten want die problemen bestaan niet. Ik kan het boek lezen hoe en waar ik maar wil. Als ik zin heb om mijn exemplaar op mijn scanner te gooien en te bewerken tot een ebook dat ik op mijn iPad kan lezen, dan is er niemand die me tegen kan houden. Zolang ik het maar niet verder verspreid natuurlijk.

      Mijn ‘protesten’ tegen DRM qua ebooks bestaan er uit dat uitgevers middels DRM zeggenschap en controle houden over een ebook dat ik gekocht heb. Ik leen dat boek niet van ze, ik huur het niet van ze, ik teken geen licentieovereenkomst, nee, ik KOOP het. En toch moet ik dulden dat uitgevers bepalen op welk apparaat ik het ebook mag lezen? Of dat ze mijn exemplaar onderkliederen met disclaimers en waarschuwende teksten? En voorzien van gegevens waarmee ik op te sporen ben als een misdadiger mocht mijn gekochte exemplaar op een torrentsite opduiken? Uitgevers hanteren dus het uitgangspunt dat er geen eigendomsoverdracht plaatsvindt maar verkopen me wel citroenen voor knollen? Ik vind het ronduit merkwaardig dat niet iedereen hier tegen protesteert.

      Als ik wel een boek LEEN van een bibliotheek dan heb ik helemaal geen probleem met DRM of andere vormen van beveiliging. Het is evident dat ik het boek niet koop, dat het niet mijn eigendom wordt en dat na drie weken het ebook ontoegankelijk gemaakt moet worden omdat ik er geen recht meer op heb. Prima om dat met DRM te doen.

      En waarom ben ik niet vreselijk enthousiast over de uitspraak? Precies omdat de uitspraak helemaal niet betekent dat je zo maar als bibliotheek ebooks bij bol.com kunt kopen en kunt gaan uitlenen. Die gekochte ebooks zijn namelijk helemaal niet van jou of van de bibliotheek want die uitspraak heeft het Hof juist vakkundig vermeden. Uitputting van het distributierecht (en daarmee eigendomsoverdracht) na de eerste verkoop vormt de basis van het leenrecht voor fysieke boeken maar het Hof heeft nu alleen maar gezegd dat als bibliotheken ervoor zorgen dat ze ebooks ‘camoufleren’ als papieren boeken, ze die net als papieren boeken mogen uitlenen.

      Zonder die uitspraak dat uitputting ook voor ebooks geldt bepaalt dus niet de bibliotheek maar nog steeds de uitgevers wat jij mag en kunt doen met die ingekochte ebooks. Ik kan ter plekke drie methoden bedenken waardoor uitgevers onmiddellijk de stekker kunnen trekken uit elk initiatief van een bibliotheek om ebooks zonder overleg eenzijdig uit te gaan lenen. En eentje daarvan is het herintroduceren van stevige DRM waardoor je letterlijk niets meer kunt met gekochte ebooks als bibliotheek en waarmee meteen alle consumenten ook het haasje zijn die zelf ebooks willen kopen. Je kunt lezen wat je wil in de uitspraak van het Hof maar nergens staat dat bibliotheken een recht hebben nu om ebooks uit te lenen, laat staan dat je daar beveiligingen voor mag omzeilen. Die ebooks zijn niet het eigendom van de bibliotheek zonder expliciete uitspraak dat de rechten uitgeput zijn. En over uitspraken gesproken, niets weerhoudt de uitgevers om beroep aan te tekenen tegen de uitspraak van de Haagse rechtbank (die nog moet komen) en dat weer terug te escaleren naar het Europese Hof. Iets dat zo weer drie jaar of langer kan duren.

      Vandaar dat ik me nog helemaal niet rijk reken met die uitspraak maar vind dat je deze als bibliotheek moet gebruiken om in gesprek te gaan met uitgevers om tot een beter aanbod van ebooks bij de bibliotheek te komen zonder meteen het verdienmodel van uitgevers onderuit te halen. https://rsnijders.info/vakblog/2016/11/11/hofvjeu-ebooks-uitlenen-onder-leenrecht/

      Waarbij deze uitspraak absoluut een betere onderhandelingspositie oplevert. En gelukkig lijkt dat ook het plan van de KB en VOB te zijn https://www.kb.nl/ob/nieuws/2016/communique-kb-en-vob-over-de-gevolgen-van-het-arrest-van-het-europese-hof

      Reply

  2. Pingback: Over bezit en eigenaarschap van ebooks (en wat ...

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top