ondertitels auteursrecht

Zelfgemaakte ondertitels mogen niet zonder toestemming van rechthebbenden verspreid worden

Voor de vervaardiging en de openbaarmaking van ondertitels is in beginsel toestemming nodig van de rechthebbende op het filmwerk. Ondertitels kunnen weliswaar een zelfstandig werk zijn, maar dat betekent niet dat er geen toestemming nodig is van de rechthebbende voor het maken ervan. Het vervaardigen en openbaar maken van ondertitels zonder toestemming van de auteursrechthebbende op het filmwerk is derhalve een inbreukmakende handeling.

De rechtbank Amsterdam deed vorige maand de bovenstaande uitspraak in een rechtszaak die de Stichting Laat Ondertitels Vrij (SLOV) had aangespannen tegen Stichting Brein. Hoewel het geen verrassende uitspraak was van de rechter – het auteursrecht is heel duidelijk over het bewerken en vertalen van een bestaand werk – doet deze summiere conclusie geen recht aan de problematiek die ontstaan is doordat auteursrechtenorganisaties als Stichting Brein achter de producenten van zelfgemaakte ondertitels aangaan.

Maar hoe is deze situatie nu ontstaan?

Meelezen met tv of film

Ondertiteling is in beginsel niet meer dan uitgeschreven dialogen van een tv-serie of film. Ze zijn vooral bedoeld voor doven en slechthorenden en in Amerika is het sinds jaren zelfs verplicht om (ook) webseries te voorzien van ondertiteling. Daar kent men ook closed captioning, een systematiek waarbij ondertitels met het tv signaal meegezonden worden en die door TV’s dan automatisch getoond kunnen worden. Daarnaast is ondertiteling best wel handig als je de dialoog om een andere reden niet (goed) kunt volgen, bijvoorbeeld omdat je de taal niet goed spreekt.

Kortom, allemaal redenen om films, tv-series maar ook (alle) filmpjes op YouTube en andere platformen te ondertitelen. De toegankelijkheid – en dus ook populariteit – wordt er beter van en dat is de reden waarom bijvoorbeeld YouTube het mogelijk maakt om geüploade video’s te laten ondertitelen en ook een (niet geweldige) automatische ondertitelfunctie heeft. Zelfs Netflix is met een project begonnen waarbij gewone mensen zoals jij en ik mee kunnen helpen met het ondertitelen van de series en films op de grootste videostreamingdienst. Hoe meer mensen laagdrempelig kunnen kijken naar al het videomateriaal, hoe beter. Nietwaar?

Zelfgemaakte ondertitels

Nou worden ondertitels al tientallen jaren door hobbyisten gemaakt voor tv-series en films die via internet verspreid worden. Illegaal verspreid worden om precies te zijn. Er is geen aflevering van een tv serie of een film te downloaden zonder dat je ook een zelfgemaakt ondertitelbestand kunt vinden. In elk land (en voor elke taal) zijn er sites te vinden waar fans en gebruikers druk bezig zijn met het maken van ondertitels voor iedereen die maar interesse had. In Nederland waren dat bijvoorbeeld Bierdopje en Simplyreleases die trouw voor elke film en serie Nederlandstalige ondertitels maakten.

Tenminste, tot 2013 was dat zo. Toen besloot Stichting Brein om beide sites, inclusief de particulieren die ze konden identificeren als makers van ondertitels, te sommeren hiermee te stoppen.

Wij hebben geconstateerd dat u, zonder toestemming van de auteursrechthebbenden, ondertitels vervaardigt. Deze ondertitels worden geüpload naar verschillende media op het internet en het usenet en kunnen door gebruikers van deze media worden gedownload. De ondertitels zijn bedoeld om te worden toegevoegd aan videobestanden, die doorgaans ook uit illegale bron verkregen zijn. […] De ondertitels zijn aan te merken als bewerkingen van de oorspronkelijke werken, waarvan de auteursrechten onder meer bij de bij BREIN aangeslotenen en hun leden liggen.

Het belang van Stichting Brein lag evident niet bij het stoppen van het maken en verspreiden van ‘illegale’ ondertitels maar bij het onaantrekkelijk(er) maken van het downloaden van de videobestanden die illegaal verspreid worden via internet. In de ogen van Brein faciliteren de makers van ondertitels het gebruik en het downloaden van onrechtmatig verspreide tv-series en films. En laten we eerlijk zijn, dat is geen onlogische constatering.

Maar ja, de zienswijze van Stichting Brein – hoe logisch misschien ook – maakt het nog niet onrechtmatig om ondertitels te maken en te verspreiden. Daarom speelde Brein weer de auteursrechtenkaart en claimde dat ondertitelbestanden (per definitie) inbreuk maken op de auteursrechten van rechthebbenden die door Brein vertegenwoordigd worden.

Auteursrecht op ondertitels

Als je puur en alleen vanuit het auteursrecht naar ondertitels kijkt dan ben je er snel uit. Dialogen in een tv-serie of film zijn auteursrechtelijk beschermd en door het maken (en verspreiden) van ondertitels maak je daar een nieuwe auteursrechtelijke openbaarmaking en verveelvoudiging van. Ze worden immers uitgeschreven, (in dit geval) vertaald en verspreid via internet.

Voor het uitschrijven/vertalen heb je toestemming nodig van de rechthebbenden. Heb je die toestemming? Dan kun je de vertaalde ondertitels zonder verdere toestemmng verspreiden want de vertaler heeft dan zelf een auteursrecht gekregen op die vertaling. Maar dat vereist dus dat de oorspronkelijke toestemming er eerst was.

Het gaat niet om auteursrecht

Het heeft alleen totaal geen zin om alleen vanuit het auteursrecht naar deze kwestie te kijken. Het is namelijk onmogelijk om uberhaupt toestemming te krijgen voor het maken van ondertitels want het is niet te achterhalen wie het auteursrecht heeft op de dialogen en wie er toestemming *kan* geven om ze te maken. Tel daarbij op dat geen enkele contentmaker ondertitelbestanden als ‘illegale kopie’ van hun videowerken ziet, ondertitelbestanden altijd gratis worden verspreid en er ook nog eens wetgeving is die het verplicht om ondertitels aan te bieden en dan is het snel duidelijk dat je maar weinig rechthebbenden gaat vinden die actief bezwaar zullen maken tegen het maken van ondertitels voor hun videowerken.

Waar ze wel bezwaar tegen hebben is het zonder toestemming verspreiden van de videowerken zelf natuurlijk. En dan blijkt de stok die auteursrecht heet ook heel geschikt te zijn om het voor een groep gebruikers onaantrekkelijker te maken de videowerken daadwerkelijk te downloaden. Genoeg mensen die geen Amerikaanse film willen kijken zonder ondertiteling, nietwaar?

Stichting Laat Ondertitels Vrij eist

De werkwijze van Stichting Brein schoot vele ondertitelaars in het verkeerde keelgat en ze besloten zich te verenigen in een Stichting Laat Ondertitels Vrij (SLOV). Deze stichting heeft als doel om de belangen te behartigen en op te komen voor de rechten van makers en gebruikers van ondertitels bij televisie- en filmwerken. Via Facebook werd met een petitie en crowdfunding begonnen en SLOV spande in 2016 een rechtszaak tegen Stichting Brein aan om een uitspraak te krijgen over de (auteurs)rechtelijke status van ondertitels.

De primaire kwestie hierbij was om voor recht te laten verklaren dat een vervaardigde Nederlandse ondertiteling van een filmwerk geproduceerd in een vreemde taal, een zelfstandig werk is, dan wel kan zijn, en om die reden geen toestemming van auteursrechthebbenden van het filmwerk nodig is om die ondertiteling openbaar te mogen maken en te verveelvoudigen. Hierbij beroept SLOV zich op de in de grondwet verankerde vrijheid van meningsuiting.

Daarnaast eiste SLOV onder meer dat Stichting Brein concreet per potentiële inbreuk duidelijk maakt welke rechthebbende ze daarin vertegenwoordigen en dat per geval beoordeeld moet worden of er wel of niet sprake is van een dergelijke inbreuk.

De rechter oordeelt

De rechter gaat echter niet mee in de eisen van SLOV. Zelfgemaakte titels kunnen inderdaad een zelfstandig werk waar dan auteursrecht van de ondertitelaar op rust maar dat betekent niet dat er geen toestemming van de auteursrechthebbenden van het filmwerk nodig is. De dialogen uit de films en series zijn beschermd en (vertaalde) ondertitels worden dan auteursrechtelijk als verveelvoudiging aangemerkt waarvoor wel degelijk die toestemming nodig is.

Het argument dat ondertitels gemaakt en verspreid mogen worden onder het grondrecht van vrijheid van meningsuiting wordt weliswaar gevolgd door de rechter maar een afweging tussen dit grondrecht en het intellectuele eigendomsrecht van een rechthebbende kan alleen maar per geval beoordeeld worden. Er kan niet algemeen gesteld worden dat het ene recht prevaleert boven het andere.

En zo, oordeelt de rechter, kan er ook niet in zijn algemeenheid worden gesteld dat de werkwijze van Stichting Brein niet correct is. Doordat SLOV niet concreet duidelijk gemaakt heeft waarom die werkwijze niet correct is, laat de rechter alle eisen hierover vervallen en wijst daarmee dus uiteindelijk alle vorderingen af. SLOV wordt vervolgens veroordeeld om de kosten van de rechtszaak te betalen.

En nu?

Stichting Brein legt de uitspraak vanzelfsprekend in hun voordeel uit omdat het gemakkelijker zou zijn in de toekomst particulieren, die ondertitels maken en verspreiden, aansprakelijk te stellen voor auteursrechtelijke inbreuk. In hun eigen persbericht wordt directeur Kuik geciteerd en komt maar liefst tien keer het woord illegaal voorbij om de link te leggen tussen illegale content en illegale ondertitels. In zijn algemeenheid.

Het klopt echter niet. Net zo min als dat SLOV in zijn algemeenheid kon stellen dat er geen toestemming nodig is om zelf ondertitels te maken en te verspreiden, kan Stichting Brein niet stellen dat alle ondertitels inbreuken zijn.

Per geval moet feitelijk beoordeeld worden of de ondertitels inbreuk maken op het auteursrecht – door ze te vergelijken met de dialogen in het videowerk – en (nog belangrijker) of de rechthebbende vertegenwoordigd wordt door Stichting Brein. De werkwijze van Brein echter is er op gericht om tot schikkingen te komen met de partijen die ze aanspreken waarbij die partijen verklaringen tekenen waarin schuld wordt bekend en beloofd wordt de (potentiële) inbreukmakende handelingen te staken. Totdat er dus een partij weigert te schikken en de zaak civielrechtelijk aanhankelijk wordt gemaakt bij een rechtbank, wordt er dus nooit over concrete voorbeelden geoordeeld door de rechter.

Uiteindelijk maakt het ook weinig uit. Nog steeds zijn er voor elke tv-aflevering en film ondertitels te vinden op het internet en lijkt het niet waarschijnlijk dat dit gaat veranderen in de toekomst.

Ook al mag het niet volgens het auteursrecht.

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (2) Write a comment

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top