open access hogeschoolbibliotheken

Juridische kwesties: Open access in de onderwijspraktijk

Een open access fan vraagt:

Het Samenwerkingsverband Hogeschoolbibliotheken (SHB) schaart zich nu achter de groene route van open access publiceren en wil samen met alle hogeschoolbibliotheken serieus werk maken van open access. Wat zijn de plannen?

Raymond Snijders antwoordt: Open access is een brede beweging die streeft naar vrije, gratis online toegang tot (wetenschappelijke) informatie, zoals publicaties en data. Als iedereen de inhoud kan lezen, downloaden, kopiëren, distribueren, printen, indexeren, ernaar en erin zoeken, of anderszins gebruiken binnen de wettelijk geldende afspraken, wordt de publicatie ‘open access’ genoemd. Open access is daarmee dus veel meer dan alleen (full-text) online beschikbaar gestelde publicaties want er hoort per se een gebruiksrecht bij: toestemming van de makers waarmee gebruikers de gedeelde informatie ook kunnen en mogen gebruiken voor eigen doeleinden.

Als er over open access gesproken wordt gaat het meestal over wetenschappelijke publicaties. Het principe is echter net zo goed van toepassing op de publicaties en data die in het hbo geproduceerd worden. Enerzijds zijn dat bijvoorbeeld afstudeerwerken van studenten en het leermateriaal dat door docenten ontwikkeld is. Anderzijds wordt veel praktijkgericht onderzoek in het hbo gefinancierd met publiek en publiek-privaat geld. Dit levert vak- en onderzoekspublicaties op die nu maar zelden vrijelijk online beschikbaar worden gesteld.

Gelukkig is open access niet nieuw voor hogescholen. Al sinds 2006 worden door tientallen hogescholen afstudeerwerken van studenten online beschikbaar gesteld en krijgen die steeds vaker een gebruiksrecht mee waardoor ze ook echt open access zijn. Een aantal hogescholen hebben een publicatiebeleid waarin studenten, docenten en onderzoekers gestimuleerd – of zelfs verplicht – worden open access te publiceren. Maar dat betekent nog niet dat open access publiceren vanzelf gaat.

Het SHB (een samenwerkingsverband van 32 hogeschoolbibliotheken) heeft nu aangekondigd actief de zgn. “groene route” van open access publiceren te gaan ondersteunen. Bij de groene route plaatst een onderzoeker, docent of student een publicatie in een publiek toegankelijke database (repository) waarmee deze beschikbaar komt voor de rest van de wereld. De publicaties worden, waar mogelijk, voorzien van een Creative Commons-licentie die vrij hergebruik mogelijk maakt.

Dat klinkt alsof het vooral een kwestie van organiseren zou moeten zijn. Regel een repository en zorg er dan voor dat onderzoekers, docenten en studenten hun publicaties daar in plaatsen. De praktijk is weerbarstiger. Er is bijvoorbeeld toestemming nodig van studenten voor zowel het publiceren van scripties als het verlenen van een gebruiksrecht om die scripties te mogen hergebruiken. Zij zijn immers de rechthebbenden. Binnen alle hogescholen moeten daarnaast afspraken gemaakt worden over het delen van leermateriaal van de eigen docenten. Een uitdaging aangezien docenten en onderzoekers nu bijna nooit afspraken maken met uitgevers en andere partijen om hun publicaties (ook) beschikbaar te maken via de eigen hogeschool.

Het SHB wil vooral dat laatste gaan veranderen. De SHB werkgroep Licenties zal, samen met SURF, nieuwe afspraken gaan maken met uitgevers waarin afgesproken wordt dat door hogeschoolmedewerkers geschreven werken open access gedeeld kunnen worden. De SHB werkgroep Onderzoeksondersteuning wil daarnaast met o.a. voorlichtingsbijeenkomsten gaan zorgen voor meer bewustwording bij alle partijen over waarom open access en kennisdeling belangrijk is.

Het doel is om uiteindelijk zo veel mogelijk publicaties van hogescholen vrij toegankelijk en bruikbaar te maken voor iedereen. Daarmee kunnen de studieboeken, artikelen en andere publicaties die door de medewerkers van de instellingen zijn geschreven, ook meteen zonder restricties gebruikt worden ten behoeve van het eigen onderwijs.

Deze Juridische kwesties is ook gepubliceerd in IP 4 (2017).

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (4) Write a comment

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top