Juridische kwesties: Ook de kerkbibliotheek moet leenrecht betalen

(De titel was bijna ‘Voor het leenrecht betalen de kerkbibliotheek uit’ geweest maar er is een limiet aan hoe flauw een woordspeling kan zijn denk ik)

Een informatieprofessional vraagt:

De kerkbibliotheek van de gereformeerde gemeente in Nederland is ook leenvergoeding verschuldigd aan de Stichting Leenrecht, oordeelde de rechter recentelijk. Wat betekent dit voor de “bibliotheken” met door vrijwilligers ingezamelde boeken die opkomen in plaatsen waar bibliotheken wegbezuinigd zijn?

Raymond Snijders antwoordt: De laatste jaren is er veel te doen rondom het leenrecht en, nog belangrijker, in welke situaties bibliotheken vrijgesteld zijn van de verplichting om leenvergoeding te betalen aan de Stichting Leenrecht. Het leenrecht maakt deel uit van de Auteurswet en regelt dat er een vergoeding betaald moet worden aan de rechthebbenden als hun boeken uitgeleend worden door voor het publiek toegankelijke instellingen. In de praktijk zijn dat de openbare bibliotheken in Nederland en zij dragen daarom leenvergoedingen af.

Een uitzondering op die verplichting wordt echter in artikel 15c lid 2 van de Auteurswet gemaakt. Onderwijsbibliotheken en bibliotheken die aan onderzoeksinstellingen verbonden zijn, zijn – evenals de Koninklijke Bibliotheek – vrijgesteld van het betalen van leenrechtvergoedingen. Dat leidde al diverse keren tot stevige discussies (en onbegrip) tussen onder andere kinderboekenauteurs en bibliotheken aangezien – mede ingegeven door bezuinigingen – bibliotheekfilialen opgeheven werden en de kinderboekencollecties bij scholen in de buurt werd geplaatst. Doordat schoolbibliotheken geen leenvergoedingen hoeven af te dragen, zouden auteurs onredelijk benadeeld worden: een deel van hun inkomsten valt immers weg.

In het geval van de kerkbibliotheek van de Gereformeerde Gemeenten in Nederland (GGiN) ging het echter om een andere veronderstelde ‘uitzondering’. De kerkbibliotheek was van mening dat door haar besloten karakter deze niet als ‘voor het publiek toegankelijk’ kon worden gezien. GGiN-leden moeten namelijk apart lid worden van de kerkbibliotheek. En dan zou het ook niet nodig zijn om leenvergoedingen te betalen.

Daar dacht de Stichting Leenrecht heel anders over en deze maakte de zaak aanhangig bij de rechter.

De definitie en koppeling van ‘uitlening’ en ‘voor het publiek toegankelijk’ is afkomstig uit de Europese richtlijn 92/100/EEG. Aan de hand van diverse uitspraken van het Europese Hof komt de Rechtbank Den Haag al snel tot de conclusie dat de definitie ruim moet worden uitgelegd in het voordeel van rechthebbenden. Ook de kerkbibliotheek van de GGiN is daarmee een voor het publiek toegankelijke instelling en is leenvergoeding verschuldigd aan de Stichting Leenrecht.

Die uitspraak is eveneens van toepassing op andere bibliotheken die onder vergelijkbare omstandigheden boeken uitlenen. In diverse plaatsen in Nederland (zoals Meeden en Gouda) zijn bibliotheken en filialen gesloten en ontstonden er buurt- en ruilbibliotheken, gerund door vrijwilligers. Er zijn vaak boeken ingezameld van particulieren – of zelfs overgenomen uit voormalige bibliotheekcollecties – die vervolgens uitgeleend worden aan buurtbewoners. Soms kun je van dit soort buurtbibliotheken zelfs lid worden.

Hoewel de scheidslijn tussen een reguliere openbare bibliotheek en een uitgebreide ruilboekenkast lang niet altijd even duidelijk zal zijn, zullen dergelijke initiatieven rekening moeten houden met het afdragen van leenvergoedingen zodra er sprake is van uitleningen.

Deze Juridische kwesties is ook gepubliceerd in IP 8 (2017).

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (7) Write a comment

  1. Als ik het goed begrijp mogen (gekregen) boeken wel gratis weggegeven worden. Als je aan je “klanten” vraagt om ook boeken te doneren, bijvoorbeeld de boeken die ze gelezen hebben, dan is de cirkel toch rond? ;)

    Reply

    • @Jo Boeken die je als consument gekocht (of gekregen) hebt mag je weggeven, doorverkopen of in de oud papierbak dumpen. Op exemplaren kunnen geen rechten meer geclaimd worden door auteurs of uitgevers. Wil je ze uitlenen aan je buurman? Dan mag dat ook nog steeds.

      Maar ga je structureel een collectie boeken uitlenen aan anderen? Dan kom je al heel snel in aanraking met het leenrecht, blijkt nu ook weer uit de uitspraak van de Haagse rechtbank. En hoewel die grens niet expliciet afgebakend is, kan iedereen nu wel aanvoelen dat een ruilkastje voor de deur of in een koffietentje niet onder het leenrecht valt maar dat als je georganiseerd – en met beheer – boeken gaat uitlenen, die ook terug moeten komen, dit al meteen als uitleningen gezien worden waarvoor een vergoeding betaald moet worden.

      Geef je de boeken weg en vraag je gebruikers om zelf boeken te doneren? Dan is dat gewoon een ruilvoorziening en is, zoals je zegt, de cirkel rond :)

      Reply

  2. Ik vind begrippen als “structureel uitlenen” een beetje problematisch als ik dat in de context lees van “geschonken boeken”. Immers, die beide zijn zeker geen tegenstellingen. Ik herinner me uit mijn jonge jaren dat je in veel jeugdherbergen boeken kon lenen die door andere gasten waren achtergelaten, ik weet dat je in verzorgingstehuizen, ziekenhuizen en niet te vergeten hospices boeken tegenkomt die ooit gedoneerd waren maar tevens structureel uitgeleend aan bewoners en verpleegden. En wat te denken van je eigen schoolbieb? Of van de boeken die kinderen van de school uitgeleend krijgen voor elk schooljaar?

    Ik denk dat onze Amerikaanse obsessie op rechtengebied veel meer ellende brengt dan nut. En ook enorm veel onduidelijkheid. Zo jaagt de Stichting Brein als een gek om de mogelijkheden van het downloaden van muziek via internet tegen te gaan maar het is overbekend dat verreweg de meeste muziek gewoon op YouTube te vinden is. Misschien niet in de perfecte CD kwaliteit van het origineel maar voor de doorsnee muziek-liefhebber in meer dan voldoende luisterkwaliteit. En daar wordt dan kennelijk niet op gejaagd, anders dan dat er een incidenteel verzoekje gaat in richting YouTube om het een of ander te schrappen. Immers, YouTube is bij uitstek een medium dat als doel heeft kijkende luisteraars aan te trekken.

    Veel van dit gebeuren berust op opportunisme. Uit mijn jeugd herinner ik me dat er radioprogramma’s waren waar één complete LP (ja, ik verdom het om dat mesjogge Amerikaanse woord “album” te gebruiken, toen ik dat in de jaren ’70 daar voor het eerst hoorde zei ik daar al dat een album iets voor foto’s was of voor je postzegelverzameling) aan voor- en achterzijde werd gedraaid. Net als medescholieren zat ik ook dingen op een bandrecordertje op te nemen, geen ziel had het over rechten. Ik luisterde met plezier daarnaar terug toen ik in Californië woonde en uiteraard alleen nog maar muziek van Amerikaanse bodem kon horen. Bij mijn vetrek deed ik de hele handel cadeau aan een Nederlandse die verderop de straat van mijn schoonouders bleek te wonen.

    En nu nog, er zijn zat internet radiostations of gewone FM of DAB+ zenders waar je in prima kwaliteit naar hartenlust dingen kunt opnemen. Daar zijn evenzeer of even weinig rechten van toepassing als via Pirate Bay maar torrents kun je opsporen en biebs die een bandje of CD uitlenen ook maar de rest van die leenvormen niet, zelfs al is zo’n cassettebandje of langspeelplaat van haast onbeluisterbare kwaliteit dus alweer: puur opportunisme als drijfveer zonder wezenlijke ratio. Maar de weg terug is zo ontzettend moeilijk, we leven in een tijd van hypes en alles wat de norm in de VS is dienen we klakkeloos over te nemen.

    Ik zei het al eerder, als schrijver zie je per verkocht boek nauwelijks iets terug van die leenvergoedingen maar omdat schrijvers vaak ook fervente lezers zijn betalen ze zich wel scheel aan leenvergoedingen voor wat ze zelf uitlenen. De werkelijke belanghebbende is zelden de schrijver maar zijn altijd clubjes zoals Lira die het leeuwendeel van die vergoedingen voor hun bemiddeling in eigen zak steken. En wat wellicht nog het meest steekt is de claim dat er zo ontzettend veel geld verloren zou gaan door mensen die geen rechten betaalden op wat ze downloaden. Immers, men gaat er daarbij blindelings vanuit dat men al dat materiaal anders tegen betaling zou hebben aangeschaft. Niets is minder waar, downloads betreffen voor een zeer hoog percentage kennisnamen van dingen die niet zelden weer worden gewist maar waarvan men nooit zou hebben overwogen die tegen de huidig geldende bedragen aan te schaffen.

    Maar intussen zorgt het wel voor een enorme verschraling van de verspreiding van kennis die voorheen zonder dat leenvergoedingen stelsel niet bestond. Dat gecombineerd met onderzoeken van diverse universiteiten wereldwijd waaruit blijkt dat het gemiddeld IQ van de mensheid over de afgelopen eeuw zeer merkbaar is gedaald geeft me weinig hoop voor de toekomst.

    Reply

    • Boeken mogen uitlenen is in beginsel voorbehouden aan de auteur/rechthebbende. Het is immers een vorm van verspreiden van je werk en dat maakt het een fundamenteel (auteurs)recht. Aangezien dat niet werkbaar zou zijn, en in het kader van de verspreiding van kennis, cultuur en educatie, het in ieders belang is om gecreëerde werken toegankelijk te maken is het leenrecht geïntroduceerd: een uitzondering op het auteursrecht die voor publiek toegankelijke instellingen de mogelijkheid creëert om – zonder toestemming van de auteur – werken uit te mogen lenen mits daar een vergoeding tegenover staat voor de rechthebbenden.

      Dat leenrecht met leenrechtvergoeding is niet nieuw want het bestaat al vele tientallen jaren, al zijn er wel kleine wijzigingen geweest in die tijd.

      Uitzonderingen op het auteursrecht, daar zijn er vele van. In al die jaren is er met grote regelmaat gekeken naar de balans tussen de belangen van auteursrechthebbenden en het belang van het publiek, en waar nodig zijn er uitzonderingen gemaakt. Eentje daarvan is de thuiskopie-uitzondering die het mogelijk maakt dat jij – en velen met je – thuis opnames mocht maken van radio of tv zonder dat rechthebbenden daar bezwaar tegen konden maken. Dat is vandaag de dag nog steeds zo met de DAB+ radio’s of welke stream je ook maar wilt downloaden naar je computer.

      Maar even terug naar het lenen. Dat leenrecht is expliciet bedoeld voor instellingen die als kerntaak hebben om boeken beschikbaar te maken. Bibliotheken dus. En niemand verwarde dat met het lenen dat je als individu deed als je een gekocht boek uitleende aan de buurman bijv. Zelfs niet met een boekenkastje in een verzorgingstehuis waar mensen wat leesvoer konden pakken.

      Het probleem van tegenwoordig is dat die afbakening minder gemakkelijk te maken is. Bibliotheken worden gesloten wegens bezuinigingen – wat mijns inziens de nummer 1 reden is voor de verschraling van de verspreiding van kennis die je noemt – en worden vervangen door initiatieven waarbij boekenkasten gevuld worden met ingezamelde boeken en uitgeleend worden. Met een administratie die bijhoudt wie wat heeft geleend, pasjes en nog veel meer. En waar zit dan de grens nog tussen het zijn van een bibliotheek die zich netjes aan de afspraken moet houden en leenrechtvergoedingen afdraagt, en een ruilkast waar individuen hun gelezen boeken ruilen en/of weggeven?

      Dat auteursrechten/belangenorganisaties vaak doorslaan in het tegen de wind in pogen te handhaven van hun rechten, dat ben ik met je eens. Internet heeft veel goeds gebracht maar het heeft distributie- en verdienmodellen zodanig veranderd dat je tegenwoordig veel minder in staat bent om auteursrechten te exploiteren.

      Alle ellende met auteursrechten-rechtzaken kun je daar zo’n beetje 1 op 1 naar herleiden. We leven nu letterlijk in een wereld waar je bij elk geplaatst linkje op internet moet afvragen of het naar een illegaal werk leidt en bij elk artikel moet afvragen of het nepnieuws is dat gevoed wordt door achterliggende belangen. Zaken die oneindig meer bijdragen aan die verschraling van verspreiding van kennis dan een leenrechtvergoeding ….

      Reply

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2018 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top