Moby Dick of waarom over boeken praten op tv een uitdaging blijft

Deze week keek ik het nieuwe boekenprogramma Moby Dick – waarin Matthijs van Nieuwkerk met twee gasten praat over de boeken die voor hen belangrijk waren (en zijn) – en vroeg me af waarom het zo lang heeft geduurd voordat er eindelijk “normaal” over boeken gepraat kon worden op TV. Ik bedacht er vervolgens ook een paar antwoorden bij.

Heb je de eerste aflevering met gasten Dieuwertje Blok en Ben Feringa niet gezien? Kijk hem dan eerst terug want anders heeft het lezen van het onderstaande ook niet veel zin.

Moby Dick

Waarom de makers het programma ‘Moby Dick’ genoemd hebben weet ik niet maar hoe meer ik er over nadenk, hoe mooier ik de naam vind. Net zoals Ahab, de kapitein van het schip Pequod, obsessief en machteloos de grote witte walvis Moby Dick bleef opjagen die verantwoordelijk was voor het verlies van het been van Ahab, zo is het ook het praten over boeken op televisie een bijna onmogelijke queeste gebleken.

Niet omdat het lastig is om eens een keer over een boek te praten natuurlijk. Er worden al decennia lang prijzen uitgereikt en de winnaars komen meestal wel eventjes voorbij in een actualiteitenprogramma of talkshow. Sonja Barend deed dat al en Matthijs van Nieuwkerk doet het zelf ook in DWDD.

Maar ja, dat is altijd kort. Oppervlakkig. De focus ligt meestal bij de schrijver van het boek in kwestie en dan moet je feitelijk maar hopen dat als je de auteur leuk vindt, je zijn of haar boeken ook leuk gaat vinden. Uit persoonlijke ervaring kan ik je overigens vertellen dat heel veel leuke boeken voor mij bedorven zijn doordat ik er achter kwam dat ik de schrijver juist helemaal niet leuk vond.

En aangezien het blijkbaar enorm schuurt om over de inhoud van boeken te praten op televisie – een grondige bespreking duurt te lang in een tijd waar alles in segmenten van 60 seconden moet – worden er experts opgetrommeld van wie je maar moet geloven dat een bepaald boek echt de moeite waard is. Want zo literair, emotioneel diepgravend, vernieuwend, verfrissend, enzovoort, enzovoort. De boekenprogramma’s van de afgelopen twintig jaar op tv kun je daar ook meteen mee samenvatten: “experts” die uitleggen waarom bepaalde literaire werken interessant zijn. Aan een tv kijkend publiek waar op zijn best een verdwaald Donald Duck tijdschrift op de koffietafel ligt.

Lezen is niet populair. Nooit geweest ook.

Op TV kijken we namelijk vooral/alleen naar populaire onderwerpen. Quizjes, soaps en sport. Zelfs naar actualiteiten- en nieuwsprogramma’s kijken we maar nauwelijks denk ik. Oh, het staat wel aan op tv maar echt kijken? Ik betwijfel het. Als ik geen lichte crush had op zowel Welmoed als Nadia zou ik een stuk minder naar het Jeugdjournaal en Laat op één kijken vrees ik.

En lezen? Over boeken praten? Dat is nooit populair geweest. Niet op televisie maar ook niet in het echte leven.

Zo lang als ik het me kan herinneren wordt er door scholen, boekwinkels, uitgevers, schrijvers en allerlei experts periodiek de noodklok geluid als het gaat om lezen. Er wordt te weinig gelezen door kinderen, er wordt te weinig voorgelezen door volwassenen en het vermogen om jezelf te verrijken en te verbeteren via het geschreven woord neemt al jaren gestaag af. Zelfs vandaag valt er zo’n brandbrief te lezen in het NRC en je hoeft maar even te googelen om meer van dit soort oproepen (en leesbevorderingsprogramma’s) te vinden.

Maar net zoals in het boek van Herman Melville ligt er veel meer onder de oppervlakte dan alleen maar de simpele jacht op een walvis. Mij hoef je niet uit te leggen waarom veel lezen belangrijk is en wat het je kan opleveren maar het is nou eenmaal geen kwestie van een x aantal boeken lezen en dat je daarmee klaar bent. Of een leesplicht invoeren zoals de kop voorstelt in het ingezonden stuk van Ted van Lieshout vandaag.

Het gaat om het vinden van de boeken, de verhalen, die resoneren. Die impact hebben. Die je bijblijven en die je met je meedraagt. Het ontdekken van andere werelden, het verleden en de mogelijke toekomst. Die je doen nadenken over onderwerpen waar je anders nooit over zou hebben nagedacht. Die je kennis laten maken met het gedachtengoed van anderen waar je het vervolgens hartgrondig mee eens of oneens kunt zijn. Dat je er een brede woordenschat aan over houdt en begrijpend lezen makkelijker wordt, zijn simpelweg prettige bijkomstigheden.

De vervelende waarheid is echter dat het (veel) lezen van boeken helemaal niet gewaardeerd wordt door je omgeving. Ik was (en ben) zo’n boekenwurm en ik kan je zonder problemen tientallen voorbeelden geven van familieleden, vrienden en zelfs scholen die het maar raar vinden dat je boeken leest terwijl je ook buiten kunt spelen, voetballen, uitgaan, tv kunt kijken enz. Hoe fijn mijn jeugd ook was, ik kan me niet herinneren dat ik me ooit niet heb moeten ‘verdedigen’ tegen dat soort oordelen van de mensen om me heen. Nu al ruim veertig jaar lang. En ik denk dat het voor iedereen hetzelfde is want bijna elke boekenliefhebber die ik ken, heeft soortgelijke verhalen.

Op TV

Als je in het echte leven maar weinig mensen kent met wie je je liefde voor lezen kunt delen, dan ligt de lat hoog voor iedereen die over boeken (lezen) praat op televisie. Ik wil niet kijken naar experts die me vertellen hoe boeiend een boek is qua opbouw, taalgebruik en de geschetste personages. Ik wil niet luisteren naar mensen die beweren dat je meer moet (voor)lezen omdat het anders niet goed komt met de taalvaardigheid van Nederlanders en we straks alle buitenlandse tv-programma’s nagesynchroniseerd krijgen.

En ik wil geen adviezen over waarom ik deze nieuwe titels zou moeten gaan lezen. Want het gaat bijna altijd om het verkopen van nieuwe boeken natuurlijk.

Nee, ik wil die ultieme walvis vangen en over oude boeken horen. Die impact hadden op en het leven beïnvloed hebben van degenen die het lazen. Ik wil horen van die lezers en niet van die schrijvers. Mijn Moby Dick is niet de witte walvis uit het gelijknamige boek. Ik wil die andere boekenwurmen vinden die iedereen als vriend beschouwen als ze hun een boek cadeau doen dat ze nog niet gelezen hebben. Want je geeft geen stapeltje papier cadeau, je geeft alles wat er in dat boek te vinden is en je hoopt dat die persoon dezelfde fijne ervaring heeft als dat jij het had.

“In books I have traveled, not only to other worlds, but into my own. I learned who I was and who I wanted to be, what I might aspire to, and what I might dare to dream about my world and myself.”
– Anna Quindlen, How Reading Changed My Life.

Afgelopen week zag ik Moby Dick dus op TV. En het was inderdaad de witte walvis waar ik op heb gejaagd. De liefde voor boeken spatte er van af bij Matthijs van Nieuwkerk en zijn twee gasten. Prachtige verhalen van zowel Dieuwertje als Ben over de (hele verschillende) boeken die indruk op hen gemaakt hebben en die hun leven beïnvloed hebben. Over Wim is weg en Arendsoog. Inspiratie uit de Donald Duck. Een prachtig gedicht van Judith Herzberg dat de leidraad in de relaties van Dieuwertje was.

moby dick aflevering 1

En het programma deed wat een boekenprogramma moet doen voor mij: ik wilde de boeken lezen waar Ben en Dieuwertje over spraken. Bij Ben had ik alleen 1493 nog niet gelezen en die staat in Kobo Plus zag ik. Uit de lijst van Dieuwertje ga ik de dichtbundel van Judith Herzberg aanschaffen.

Er volgen nog drie afleveringen die hopelijk net zo geweldig zullen zijn, al vrees ik dat het geen langer leven beschoren zal zijn. Ik zag op Twitter veel positieve geluiden over Moby Dick maar de kijkcijfers lieten wel een dipje zien. Naar het programma dat Moby Dick voorafging, de S.P.E.L. show, keken 869.000 mensen. Moby Dick behield 484.000 kijkers daarvan terwijl Laat op Eén, dat erna begon, weer 807.000 kijkers had.

Nee, populair is het praten over boeken op TV misschien niet (al vind ik een half miljoen kijkers heel veel) maar deze witte walvis mag van mij gewoon periodiek blijven opduiken in de zee van quizjes, soaps en sportprogramma’s van de publieke omroep.

Kijkcijfers van tv-programma’s zijn uiteindelijk net zo relatief als verkoopaantallen van boeken. Moby Dick het boek werd in 1851 uitgegeven en wist in zijn tijd ook geen groot publiek te bereiken (minder dan 4000 exemplaren). Het duurde tot het midden van de 20ste eeuw voordat het boek als één van de belangrijkste werken uit de Amerikaanse literatuur werd gezien.

Hoe lang zal het duren voordat we onze Moby Dick op waarde kunnen schatten? Geen idee maar ik ga volgende week in elk geval weer kijken.

#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comments (11) Write a comment

  1. Wow, ik wist niet dat er überhaupt nog zo veel mensen live tv kijken! Na een paar positieve tweets wil ik het programma ook gaan kijken, maar weet nog niet wanneer ik eraan toe kom, want ik ben momenteel in twee goede boeken bezig ;)

    Reply

  2. Hier legt Matthijs van N. o.m. de naam uit https://www.npostart.nl/matthijs-van-nieuwkerk-is-erg-blij-met-zijn-nieuwe-boekenprogramma/07-08-2018/POMS_KN_13069321

    Zelf heb ik Moby Dick naderhand bekeken en haakte ik na 10 minuten af. Als ‘beelddenker’ heb ik weinig met boeken. Wel heb ik iets met verhalen en vertellen en dat zijn we min of meer kwijtgeraakt door alles maar op te schrijven. Boeklezers in een trein of op vakantie kan ik net zo min begrijpen als de huidige smartphonekijkers. Mensen met wie je niet leuk in gesprek komt.

    Reply

  3. Ook ik ben gevallen voor de vele positieve geluiden over dit programma en heb net gekeken.
    Heel erg leuk die boeken die Ben besprak en ook ik kende ze allemaal behalve 1493. De boeken die hij noemde daar heb ik ook allemaal wat mee waardoor het extra interessant is om iemand anders zijn ervaring ermee te horen. En Ben vertelde ook wel heel erg boeiend.
    Ook had Dieuwertje een mooie inbreng met het kinderboek Wim is Weg en The Fountainhead. Vooral haar verandering van mening tijdens het lezen, is boeiend om te horen.
    Wat ik dan wel heel erg jammer vind, is dat publiek dat steeds plichtmatig moest klappen. Laat dat weg en het is een nog fijner programma.

    Reply

  4. 1493 is overigens ook te vinden in de online bibliotheek, evenals Manns andere boek, 1491.

    Reply

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2018 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top