Juridische kwesties: Publiek domein … met restricties

Auteursrechtelijke bescherming is tijdelijk maar zelfs als werken niet meer beschermd worden door het auteursrecht zijn er nog steeds restricties waar je op moet letten voordat je het kunt gebruiken.

Soms lijkt het alsof alle afbeeldingen, foto’s, teksten, video’s, boeken enzovoort auteursrechtelijk beschermd zijn. En dat is eigenlijk ook gewoon zo. De Auteurswet beschermt elk werk dat gemaakt wordt automatisch en geeft de maker ervan exclusieve rechten en zeggenschap over dat werk. Dit betekent dat je toestemming moet hebben om een foto, boek of film te mogen gebruiken voor je eigen doeleinden zolang die bescherming van kracht is.

Voor altijd en eeuwig?

De duur van de auteursrechtelijke bescherming is in de loop van de eeuwen nogal uit de hand gelopen. Het begon in de 18e eeuw ooit met veertien jaar na het publiceren van het werk. Inmiddels is de termijn in bijna alle landen vastgesteld op zeventig jaar na het overlijden van de maker. Ook in Nederland is dat de termijn, zoals uit artikel 37 van de Auteurswet blijkt: ‘Het auteursrecht vervalt door verloop van zeventig jaren, te rekenen van de 1e januari van het jaar, volgende op het sterfjaar van de maker.’

Publiek Domein

Elk jaar loopt op 1 januari dus de auteursrechtelijke bescherming af op werken van auteurs die dan zeventig jaar geleden overleden zijn. Zodra dit gebeurt, vallen de werken in het zogeheten publiek domein: iedereen kan ze zonder toestemming of vergoeding voor eigen doeleinden gebruiken.

Helemaal vrij te gebruiken? Niet per se, want je moet nog steeds goed opletten of alle mogelijke rechten van alle makers van een werk ook daadwerkelijk verlopen zijn.

Restricties

In Nederland zijn de werken van makers die in 1948 overleden nu vrij te gebruiken. Het is echter maar de vraag of daarmee ook alle rechten zijn komen te vervallen. Er kunnen bijvoorbeeld meerdere auteurs, redacteuren, vertalers of illustratoren meegewerkt hebben aan een boek waardoor het werk nog steeds beschermd wordt door het auteursrecht van de langstlevende rechthebbende.

De Koninklijke Bibliotheek heeft op publiekdomeindag.nl een lijst gepubliceerd van titels waarvan ze hebben kunnen vaststellen dat alle betrokkenen (meer dan zeventig jaar) overleden zijn. Deze zijn echt vrij te gebruiken maar voor alle andere boeken, tijdschriften en foto’s zul je dus zelf onderzoek moeten doen om er zeker van te zijn dat ze in het publiek domein vallen.

Lichtbildschutz

In Duitsland kwam er, vlak voor de kerst, op 20 december 2018 nog een nieuwe restrictie bij. De aanleiding: een rechtszaak over het op Wikipedia zetten van foto’s van schilderijen uit de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw. Het Bundesgerichthof besliste dat er een auteursrecht rust op foto’s van schilderijen die zelf niet meer auteursrechtelijk beschermd zijn.

Dit recht heet Lichtbildschutz en biedt een auteursrechtelijke bescherming van vijftig jaar na de eerste openbaarmaking van de foto. Het Bundesgerichthof besloot ook dat een museum, waar schilderijen tentoongesteld worden, het fotograferen ervan kan verbieden. Dit betekent dat musea en andere eigenaren van schilderijen waarvan het auteursrecht al lang verlopen is, via het auteursrecht op de zelfgemaakte foto’s ervan kunnen voorkomen dat de afbeeldingen openbaar gemaakt worden.

In Nederland bestaat dit recht (gelukkig) niet en pakt het Rijksmuseum het een stuk gebruiksvriendelijker aan. De komende tijd maakt het museum digitale versies beschikbaar van de werken van 59 schilders die in 1948 overleden zijn. Op die manier kunnen nog meer mensen toegang krijgen tot deze werken in de Rijksmuseum-collectie – en dat is ook precies waarvoor het publiek domein bedoeld is. Ondanks de restricties natuurlijk.

Deze Juridische kwesties is ook gepubliceerd in IP 1 (2019).
#

Raymond Snijders

Sinds 1995 houdt Raymond zich bezig met de combinatie van ICT, bibliotheken en onderwijs vanuit het perspectief van (vooral) de bibliotheek en informatievoorziening. Thans is hij werkzaam bij de Hogeschool Windesheim als senior informatiebemiddelaar en houdt hij zich bezig met de digitale bibliotheek, contentlicenties, ebooks en auteursrecht. Over deze onderwerpen en de impact die ze (kunnen) hebben op het onderwijs en bibliotheken blogt hij sinds 2006 op zijn Vakblog. In 2013 won hij de Victorine van Schaickprijs voor zijn blog.

Comment (1) Write a comment

  1. Het is jammer en schadelijk voor het behoud van ons cultureel erfgoed, dat de politiek toestaat dat een steeds groter deel van datzelfde cultureel erfgoed geprivatiseerd wordt. Tot 1995 was de wereldwijd gebruikelijke termijn van het auteursrecht 50 jaar na de dood van de langstlevende auteur. Dit is helaas door een lobby van uitgevers met klassiekers in hun portefeuille steeds verder uitgebreid — zo is vorig jaar Canada gezwicht voor de druk van de VS de termijn te verlengen. Ook de reikwijdte van de exclusiviteit is steeds groter geworden, en het publiek domein — het erfgoed waaruit wij allen vrijelijk mogen putten — juist steeds kleiner. Het eindresultaat is een cultuur van kunstmatige schaarste en eenheidsworst, waardoor uitgevers met minimale inspanning werken maximaal kunnen uitmelken.

    Dit overdreven auteursrecht is niet alleen schadelijk voor het publiek, die hierdoor de toegang tot cultureel erfgoed verliezen — sommig cultureel erfgoed gaat zelfs geheel verloren, denk bijvoorbeeld aan oude films, omdat de dragers vergaan –, maar ook voor nu productieve auteurs, omdat zij het beschikbare boekenbudget van het publiek moeten delen de “rechthebbenden” op klassiekers. (Mutatis mutandis geld hetzelfde voor componisten, muzikanten, etc.)

    Een ander schandaal is dat, ook binnen de EU geen eenheid in auteursrechtwetgeving bestaat. Toch durf ik hier niet voor te pleiten, omdat de ervaring leert dat de EU over het algemeen dan de meest slechte (voor het publiek domein) wetgevingen van de individuele landen combineert — dat hebben we gezien met het volgrecht, de auteursrechtentermijn, en dreigt nu opnieuw te gebeuren met artikel 11 (het Duitse en Spaanse exclusieve recht op kleine citaten in zoekmachines). We zien steeds dat de invloed van de gerichte lobby van grote uitgevers het wint, ten koste van de belangen van zowel het publiek als auteurs.

    Waar ik voor wil pleiten is een auteursrecht dat de controle veel meer terug brengt bij auteurs: het auteursrecht zou niet meer overdraagbaar moeten zijn en de duur van exclusieve licenties beperkt tot hooguit enkele jaren, zodat auteurs niet meer met handen en voeten aan uitgevers gebonden zijn. Ook mag de termijn wat mij betreft drastisch ingekort worden, en het recht van het publiek op creatief en transformatief hergebruik versterkt.

    Reply

Leave a Reply

Required fields are marked *.


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top