Tweetweekoverzicht week 42 2015: Taal en Open Access, Krantenbank Zeeland, ECL in de Auteurswet, Google Books, DRM in JPG’s, Netflix, VerhalenBieb, Feedly Pro en BBC iPlayer

vakblog tweetweekoverzichtIn het tweetweekoverzicht sta ik alsnog kort stil bij nieuws en interessante ontwikkelingen waar ik wel over getwitterd heb maar waar ik (nog) geen uitgebreide blogpost aan heb gewijd.

Soms omdat anderen dat al beter gedaan hebben dan ik het zou doen, soms omdat er weinig meer over te vertellen valt dan het nieuwtje zelf en soms omdat ik er ook geen blogpost van weet te maken.

In dit tweetweekoverzicht gaan vijf taaltijdschriften over op Open Access, gaat de Krantenbank Zeeland weer open, zal extended collective licensing (ECL) onderdeel worden van de Auteurswet (en hoopt Creative Commons dat dit juist niet in Amerika gaat gebeuren), is het digitaliseren en aanbieden van Google Books ook in hoger beroep toegestaan in Amerika, wordt er nu gesproken om DRM toe te voegen aan het JPEG bestandsformaat, is het delen van je Netflix wachtwoord piraterij, stopte de VerhalenBieb per 1 januari 2016, heeft Feedly inmiddels 60.000 betalende gebruikers en blokkeert BBC iPlayer nu iedereen die via een UK VPN server probeert te kijken.

Vijf taaltijdschriften gaan Open Access publiceren

Vijf internationale wetenschappelijke taaltijdschriften houden het voor gezien bij hun commerciële uitgevers en stappen over op Open Access publiceren via de nieuwe website LingOA.  Een groeiende groep taalwetenschappers wil dat de toegankelijkheid van wetenschappelijke resultaten minder afhankelijk wordt van te dure commerciële uitgevers en nemen daarom deze stap.

Interessant detail is dat er ook titels bij zitten die op dit moment bij Elsevier zitten en waar de Nederlandse universiteiten nu al geruime tijd – zonder resultaat – mee onderhandelen om tot een systeem te komen waar de universiteiten betalen voor het open access publiceren in plaats van voor gigantisch dure abonnementen. Hoewel er geen rechtstreekse link is tussen beide ontwikkelingen, is het wel een bevestiging dat laagdrempelige toegang tot wetenschappelijke artikelen steeds belangrijker wordt en dat wetenschappers daar ook zelf het initiatief in willen nemen.

Krantenbank Zeeland weer open na auteursrechtenconflict

Bij de digitalisering van cultureel erfgoed lopen archieven en bibliotheken regelmatig tegen auteursrechtproblemen aan. Zo ook de ZB (Zeeuwse Bibliotheek) met hun Krantenbank, Tijdschriftenbank en Beeldbank Zeeland waar een geschil over de auteursrechten op duizenden artikelen van de Zeeuwse schrijver Hans Warren uiteindelijk leidde tot het op slot gaan voor het publiek van alle hierboven genoemde databanken.

De auteursrechtenproblematiek in het algemeen is inmiddels opgelost dankzij een overeenkomst met auteursrechtenorganisaties Lira (teksten) en Pictoright (foto’s) waarmee de risico’s van potentiële claims worden afgekocht. Dat wil niet zeggen dat het geschil met de erfgenaam van Warren hiermee is opgelost (het is maar de vraag of de artikelen in kwestie onderdeel blijven van de Krantenbank) maar op korte termijn kan de Krantenbank in elk geval weer geopend worden voor het publiek.

Extended collective licensing wordt vastgelegd in de Auteurswet

Het kabinet heeft afgelopen week ook besloten om de bevoegdheden van collectieve beheersorganisaties (cbo’s) als Lira en Pictoright uit te breiden teneinde afspraken – zoals die met de ZB – breder te kunnen maken met (o.a.) alle erfgoedinstellingen. Ik hoopte al dat dit zou gebeuren en denk dat het een goede ontwikkeling is om praktischer om te (kunnen) gaan met het auteursrecht bij digitaliseringsprojecten.

Middels dit soort collectieve afspraken kunnen cbo’s licenties afgeven aan erfgoedinstellingen die ook gelden voor rechthebbenden die zelf niet bij de cbo’s aangesloten zijn. Dit vermindert de risico’s op auteursrechtproblemen aanzienlijk en verruimt de mogelijkheden voor bibliotheken en erfgoedinstellingen om hun collecties te digitaliseren. Binnenkort ga ik met een artikel uitgebreider in op deze nieuwe regeling die vanaf volgend jaar verankerd zal worden in de Auteurswet.

Overigens verscheen er vorige week toevallig ook een artikel van Creative Commons over gebruiks- en auteursrecht bij digitaliseringsprojecten van erfgoedinstellingen in Amerika.

Hierin wordt juist betoogd om niet over te gaan op ECL met het, mijns inziens terechte, argument dat een dergelijke regeling alle werken zou moeten uitsluiten die al vrijelijk beschikbaar zijn gemaakt door de auteur. En het lijkt er op dat dit niet gaat gebeuren in Amerika. Daarnaast – en dat is een fundamenteel verschil met de situatie in Europa – kent het Amerikaanse auteursrecht de mogelijkheid van fair use dat in de praktijk een veel krachtiger middel is bij het digitaliseren (en online beschikbaar maken) van teksten en foto’s. Het is interessant om te zien hoe de verdere ontwikkelingen rondom ECL in zowel Nederland als Amerika zullen verlopen want ze zullen een enorme impact op de toekomst van digitaliseringsprojecten hebben.

De Google Books digitale bibliotheek levert ook in hoger beroep geen auteursrechtinbreuk op

Over fair use gesproken … afgelopen vrijdag, 16 oktober, sprak de rechter zich in hoger beroep (eindelijk) uit over de langslepende rechtszaak tussen de Author Guild en Google over het digitaliseren en de wijze van aanbieden van miljoenen boeken in Google Books. In 2013 was de rechter van mening dat dit toegestaan was onder het fair use beginsel en twee jaar later handhaaft de rechter dit dus in het hoger beroep dat door de Author Guild was aangespannen. Google test volgens de uitspraak wel de grenzen van wat je binnen fair use mag doen maar blijft uiteindelijk binnen die grenzen. Het is nu de vraag of de Author Guild (en een aantal individuele rechthebbenden) de laatste stap richting de Supreme Court gaat ondernemen of accepteert dat na ruim 7 jaar de strijd uitgestreden is.

Komende week volgt een overzicht van de lange voorgeschiedenis van dit geschil tussen rechthebbenden en Google.

DRM in JPG’s?

Digital Rights Management (DRM) zit al op vele plekken waar je het als consument liever niet zou zien (ebooks, muziek, games enz) maar de Joint Photographic Expert Group – die de afspraken rondom het bestandsformaat JPEG beheren – heeft het plan opgepakt om DRM toe te voegen aan dit populaire formaat voor foto’s en afbeeldingen. Dit zou er voor moeten zorgen dat rechthebbenden de mogelijkheid krijgen om te voorkomen dat (hun) foto’s bijv. geupload worden naar Twitter, Facebook of Pinterest.

Als je denk dat dit best een aardig idee is, dan zou je het artikel van de Electronic Frontier Foundation eens kunnen lezen inclusief de presentatie (PDF) die ze aan de Joint Photographic Expert Group gegeven hebben over waarom dit zonder enige twijfel een waardeloos idee is. Heb je daar geen zin in dan kan ik je wijzen op wat alle DRM varianten op ebooks, muziek en games nu al met elkaar gemeen hebben en wat dan straks ook voor al je jpg’s zou kunnen gaan gebeuren: het maakt het onmogelijk om de werken voor eigen oefening, studie en gebruik te kopiëren of te backuppen. En voor de goede orde, dat is een privilege waar je recht op hebt conform de uitzondering die in de Auteurswet gemaakt is. Laten we serieus hopen dat het gezonde verstand hier gaat zegevieren en dat we straks niet in de situatie belanden waarbij je online verkregen foto’s bijv. niet meer kunt backuppen in een cloudopslagdienst.

Delen van je Netflix wachtwoord

Recentelijk kondigde Netflix een prijsstijging aan voor nieuwe abonnees – die inmiddels ook in Nederland van kracht is – waardoor je voor het standaardabonnement (HD kwaliteit en 2 gelijktijdige kijkers) €9.99 betaalt. Het oude maandelijkse tarief van €7,99 blijft van kracht voor de huidige abonnees maar is ook het tarief voor het basisabonnement waarbij je met slechts 1 gelijktijdige kijker in SD kwaliteit naar de films en tv series op Netflix kunt kijken.

In een artikel op The Next Web wordt gespeculeerd of dit ook te maken kan hebben met het veelvuldige delen van het Netflix account buiten je eigen huishouden. Volgens een studie kijkt 11% van de Netflix gebruikers met een gedeeld account en zou met dit nieuwe prijsmodel een stimulans ontstaan om het goedkopere abonnement te nemen waarbij het delen simpelweg niet praktisch is.

Natuurlijk is er ook wel een onderzoek te vinden over hoeveel geld de industrie misloopt door het delen van wachtwoorden van betaalde video- (en muziek)diensten maar dat mag je met een flink pak zout nemen. Hoewel het technisch piraterij is – het gaat expliciet in tegen de gebruiksvoorwaarden van dit soort diensten – zou Netflix simpelweg fors minder abonnees hebben als ze tegen alle vormen van gebruik zouden gaan optreden die in de eigen voorwaarden niet toegestaan zijn. De realiteit is dat, net zoals vroeger (?) met kranten, een abonnement eerder overwogen wordt als de kosten gedeeld kunnen worden, juist als het gebruik incidenteel is. En kun je zeker niet verwachten dat als dit onmogelijk gemaakt wordt, iedereen dan toch maar zelf een abonnement neemt.

Nee, het delen van je account en wachtwoord is dan misschien formeel een vorm van piraterij maar je hoeft niet bang te zijn dat je daar mee in de problemen gaat komen.

VerhalenBieb stopt eind 2015

In februari 2015 werd de VerhalenBieb-app van de Bibliotheek gelanceerd. Deze app startte met 20 verhalen in de categorieën: humor, spanning, drama en biografie. Iedere maand kwam er een nieuw verhaal bij van bekende en minder bekende auteurs voor volwassenen van zo’n 6.000 woorden, die in 15 tot 20 minuten te lezen zijn. De KB meldt nu echter dat de app niet het beoogde succes blijkt te zijn met ruim 6.000 geregistreerde gebruikers en eindigt deze pilot nu per 31 december 2015. Het lijkt er op dat de verhalen zelf wel beschikbaar zullen komen in één van de andere apps van de Bibliotheek dus wellicht kan er dan een groter publiek gevonden worden. Zeker als dat in de Bibliotheek app komt die voor het lezen van de (geleende) ebooks ontwikkeld is.

Feedly heeft 60.000 betalende Pro gebruikers

RSS is nog lang niet dood en de populariteit van Feedly laat dit ook goed zien. Feedly heeft miljoenen gebruikers die gratis gebruik maken van de dienst maar inmiddels ook 60.000 Feedly Pro gebruikers die betalen voor de extra functionaliteiten zoals een betere zoekfunctie en het kunnen delen van collecties met RSS-feeds. Die betalende gebruikers financieren ook de ontwikkeling van weer nieuwe functionaliteiten en Feedly kondigde afgelopen week aan met o.a. een nieuwe iOS app bezig te zijn en, belangrijker, met de mogelijkheid om feeds te kunnen filteren.

Hier wacht ik al geruime tijd op omdat het dan mogelijk wordt om binnen feeds alerts op te gaan zetten op basis van trefwoorden en andere voorgedefinieerde zoektermen. Een (hopelijk aanzienlijk) betere manier dan Google Alerts of Talkwalker om gericht aan informatie te komen over specifieke onderwerpen. En eentje waar ik als Pro gebruiker niet op kan wachten om uit te proberen.

BBC iPlayer blokkeert kijkers via VPN diensten

Hoewel de entertainmentindustrie al lange tijd probeert om Netflix zo ver te krijgen dat het (betalende) abonnees blokkeert die met behulp van een VPN dienst uit een ander land naar Netflix Amerika willen kijken, onderneemt Netflix bewust daar geen actie op. In Engeland heeft nu echter de BBC met hun iPlayer dienst (zeg maar de uitzending gemist) wel besloten om de digitale grenzen dicht te gooien. Kijkers die buiten Engeland met behulp van een UK VPN server willen kijken krijgen nu ook de melding dat ze fysiek in Engeland zelf moeten zijn.

De BBC blokkeert nu actief alle bekende VPN servers die de talloze VPN diensten in Engeland hebben staan, inclusief de twee diensten waar ik een abonnement op heb. Dat de BBC nu VPN diensten blokkeert is niet zo zeer een probleem voor mij (ik heb ooit 1 keer iets gekeken op iPlayer dus ach) maar wel voor alle Britten die een VPN dienst gebruiken om veiliger te internetten en natuurlijk de Britten die buiten de landsgrenzen graag naar BBC programma’s kijken. Ook al erkent de BBC dat legitieme kijkers ook getroffen worden door deze maatregel, ze is niet van plan om hier uitzonderingen voor te gaan maken. Het zal me benieuwen of VPN diensten een manier weten te vinden om deze blokkade door de BBC te omzeilen.

#

Auteurscontractenrecht: Open Access in de Auteurswet vastgelegd

auteurscontractenrecht
Eens in de zoveel tijd worden wetten aangepast aan de nieuwe mogelijkheden en vereisten die er aan wetgeving gesteld worden. Er zijn mensen die denken dat de Auteurswet – uit 1912 – in meer dan een eeuw niet aangepast is maar dat wordt vooral als (dom) argument gebruikt in discussies over nut en noodzaak van auteursrechtwetgeving. De Auteurswet wordt zeer regelmatig (licht) aangepast maar na vorige week lijkt er zelfs een hele uitgebreide toevoeging bij te komen want de Tweede Kamer stemde in met het wetsvoorstel auteurscontractenrecht.

Auteurscontractenrecht

Het wetsvoorstel van staatssecretaris Teeven lag er al sinds juni 2012. Essentie van het voorstel is het versterken van de contractuele positie van auteurs en kunstenaars ten opzichte van degenen die hun werken exploiteren. Zoals filmmakers en de kabelmaatschappijen maar natuurlijk ook auteurs en hun uitgevers. Het gratis overdragen van hun auteurs- en exploitatierechten middels overeenkomsten wordt onmogelijk gemaakt aangezien de nieuwe wetsartikelen (PDF) het recht introduceren (art. 25c lid 1 Aw) op een billijke vergoeding voor het verlenen van de exploitatierechten (verplicht via een akte). Daarnaast ontstaat er een recht op een aanvullende vergoeding als de oorspronkelijk overeengekomen vergoeding in geen enkele verhouding meer staat tot de opbrengst voor de exploitant. De zogeheten bestsellerbepaling van artikel 25d Aw.

Heb je als maker wel je rechten verkocht/overgedragen maar doet een uitgever of andere exploitant niks met dat werk? Dan heb je nu als maker het recht op ontbinding van die overeenkomst zodat je je exploitatierechten weer terug kunt krijgen. De zogeheten non-usus-bepaling of use-it-or-lose-it-bepaling van artikel 25e lid 1 Aw.

Verder kunnen onredelijke bepalingen in exploitatie-overeenkomsten worden vernietigd (knevel- of wurgcontracten), bijvoorbeeld als een auteur verplicht wordt het auteursrecht op al zijn toekomstige werken aan dezelfde uitgever over te dragen. Dat wordt geregeld in lid 1 en 2 van artikel 25f Aw, mits het gaat om (volledige) overdracht van rechten en exclusieve licenties (art. 25b lid 2 Aw). Tot slot is er een nieuwe regeling voor het filmauteurscontractenrecht (art. 45d Aw) waarbij alle makers een billijke vergoeding krijgen van de producent en is er de mogelijkheid van een laagdrempelige geschillencommissie vastgelegd om te voorkomen dat geschillen voor de rechter belanden.

Hoezo Open Access?

In het wetsvoorstel zelf is geen sprake van Open Access. Maar in januari 2014 voegde kamerlid Taverne van de VVD een amendement toe aan het wetsvoorstel dat voorziet in nog een nieuw artikel: artikel 25fa. Ik ging vorig jaar al uitgebreid in op dit amendement aangezien ik het een bijzonder goed idee vond om het recht op Open Access te regelen in de Auteurswet in plaats van in de Wet op het Hoger Onderwijs, zoals staatssecretaris Dekker in eerste instantie beoogde. Ook dit (licht gewijzigde) amendement van Taverne werd vorige week aangenomen, zoals je bovenaan kunt zien.

Artikel 25fa
De maker van een kort werk van wetenschap waarvoor het onderzoek geheel of gedeeltelijk met Nederlandse publieke middelen is bekostigd, heeft het recht om dat werk na verloop van een redelijke termijn na de eerste openbaarmaking ervan, om niet beschikbaar te stellen voor het publiek, mits de bron van de eerste openbaarmaking daarbij op duidelijke wijze wordt vermeld.

Deze bepaling is deels geïnspireerd op artikel 38 lid 4 van de Duitse auteurswet zoals die per 1 januari 2014 is gaan gelden maar ook op auteursrechtwetgeving die inmiddels in o.a. Amerika van kracht is geworden.

Taverne beschrijft in de Toelichting wat het doel van artikel 25fa is:

Deze bepaling is erop gericht invulling te geven aan de groeiende behoefte om wetenschappelijk werk in de vorm van open access beschikbaar te stellen. De aanduiding “kort werk” houdt in dat het gaat om artikelen en niet om boeken. De term is ontleend aan artikel 16 lid 2 Auteurswet. Korte bijdragen aan (congres)bundels kunnen er ook onder vallen. Door deze bepaling behoudt de auteur het recht om zijn wetenschappelijk werk dat met publieke  middelen is gefinancierd gratis via internet in open access beschikbaar te stellen.

Werk van personen in dienst van een universiteit of ander door de overheid gefinancierde onderzoeksinstelling wordt geacht geheel of gedeeltelijk met publieke middelen te zijn bekostigd.  De term “voor het publiek beschikbaar stellen” verwijst naar de openbaarmakingsvorm waarbij materiaal per draad of draadloos voor leden van het publiek beschikbaar wordt gesteld op zodanige wijze dat zij daartoe op een door hen individueel gekozen plaats en tijd toegang toe hebben. Dit is de internationaal gebruikelijke omschrijving van beschikbaarstelling via internet. Voorwaarden zijn dat de beschikbaarstelling geschiedt om niet, hetgeen een wezenskenmerk is van open access, en dat de bron van de eerste openbaarmaking, bijvoorbeeld het wetenschappelijke tijdschrift waarin het werk voor het eerst is gepubliceerd, wordt vermeld.

Deze bepaling is echter wel een stuk flexibeler dan vergelijkbare bepalingen in de wetgeving van Duitsland en Amerika. Zo wordt de termijn, waarop een artikel Open Access gepubliceerd mag worden, niet gefixeerd maar is dat onderwerp van te maken afspraken zodat ook de (financiële) belangen van een wetenschappelijke uitgever bewaakt worden die immers wel moet investeren in het publiceren en het organiseren van peer review. En dan maakt het wel verschil met welke frequentie een tijdschrift artikelen publiceert en in welk vakgebied er gepubliceerd wordt.

Om tegemoet te komen aan de belangen van de uitgevers van wetenschappelijke tijdschriften die hun investeringen moeten kunnen terugverdienen, dient een redelijke termijn in acht te worden genomen alvorens de beschikbaarstelling in open access plaatsvindt. De reden waarom een redelijke termijn in acht genomen moet worden is het gerechtvaardigde belang van de uitgevers die tijdschriften uitgeven en peer-review organiseren. De investeringen die daarvoor nodig zijn dienen in sommige gevallen door betaling van abonnements- of toegangsgelden te worden  terugverdiend, alvorens na ommekomst van een redelijke termijn het werk gratis voor een ieder beschikbaar komt. De duur van deze redelijke termijn zal per publicatievorm verschillen. De redelijke termijn kan ook nul zijn, indien het redelijk en niet bezwaarlijk is als een werk, eventueel in een van de formele publicatie afwijkende opmaak, onmiddellijk gratis online verschijnt. Het staat partijen vrij om hier nadere afspraken over te maken, maar de rechter zal uiteindelijk moeten beoordelen of een termijn redelijk is, in het licht van alle omstandigheden van het geval.

Het is belangrijk om te beseffen dat deze ‘Open Access-bepaling’ geen nieuwe uitzondering op het auteursrecht is maar een wezenlijk (nieuw) onderdeel van de persoonlijkheidsrechten van een auteur die niet over te dragen zijn aan een uitgever.

Dat betekent dat alle wetenschappelijke artikelen – van auteurs in onderzoeksinstellingen, universiteiten en hogescholen – dat geheel of gedeeltelijk gefinancierd is met (Nederlandse) publieke middelen na verloop van tijd (ook) Open Access gepubliceerd mogen worden. Mits daar de bron vermeld wordt van de oorspronkelijke publicatie en er een redelijke termijn met de uitgever afgesproken is.

In de Toelichting wordt vermeld dat er bij – de voor de hand liggende – geschillen over die redelijke termijn een rechter aan te pas kan komen maar ik hoop dat eveneens een plek kan krijgen in de geschillencommissie. Ook al betwijfel ik of een grote buitenlandse uitgever onder de indruk zal zijn van een dergelijke commissie.

Van dat recht *kan* een auteur niet eens afstand doen waarmee de noodzaak om het (opnieuw) Open Access publiceren van wetenschapsartikelen in bijv. een eigen instellingsrepository (de ‘groene route’) te regelen in een aparte overeenkomst met de uitgever kan komen te vervallen. Een wetenschappelijke auteur behoudt altijd zijn of haar recht om wetenschappelijke artikelen Open Access te publiceren.

Iets dat bijzonder goed past in het Open Access beleid dat op dit moment door staatssecretaris Dekker en de Nederlandse universiteitein bedreven wordt. En wat zeker ook voor hogescholen interessant is die een volgende stap aan het zetten zijn in hun eigen Open Access beleid.

De bepaling behelst geen beperking op het auteursrecht, maar slechts een beperking van de overdraagbaarheid van een deel van het auteursrecht. Zij legt slechts vast dat de auteur van een kort wetenschappelijk werk niet contractueel gedwongen kan worden afstand te doen van het recht om zijn werk, als hij dat wenst, na verloop van tijd gratis op internet te plaatsen. De auteur van het werk is overigens niet verplicht om zijn werk om niet op internet te plaatsen. Het ligt wel in de rede dat de overheid of een van overheidswege gefinancierde subsidiënt van een specifiek wetenschappelijk onderzoek in bepaalde gevallen zal overeenkomen of als voorwaarde voor financiering zal stellen dat door haar gefinancierd onderzoek direct of na verloop van een redelijke termijn gratis op internet beschikbaar wordt gesteld.

Met de instemming door de Tweede Kamer is dit wetsvoorstel (incl. amendement) weliswaar aangenomen maar is de vernieuwde wetgeving nog niet van kracht. Daarvoor zal het wetsvoorstel eerst ook nog door de Eerste Kamer moeten worden aangenomen. Naar verwachting zal dit echter al binnen enkele maanden gebeuren waarna de wijzigingen per 1 juli 2015 in werking treden.

#

Mondriaan in het publieke domein: een bijzonder voorbeeld van verlopen auteursrecht

publieke domein
Behalve iedereen het beste wensen en flink bibberen bij de nieuwjaarsduik zijn er ook nieuwjaarstradities te vinden in het intellectuele eigendomsrecht. Zo treden op 1 januari altijd nieuwe wetten in werking maar is nieuwjaarsdag ook de dag dat op sommige werken de auteursrechten verlopen. Zodra dit gebeurt komt een werk in het zogeheten publieke domein te vallen en kan iedereen zonder toestemming of vergoeding dat werk voor eigen doeleinden gebruiken. Sinds 2010 wordt dit heuglijke feit dan ook gevierd door 1 januari uit te roepen tot publiekdomeindag en stil te staan bij werken die dat jaar in het publiek domein zijn gekomen.

Heel verrassend is de constatering waarschijnlijk niet maar er zijn (grote) verschillen te vinden in de auteurswetten van de landen waar de rechthebbenden hun werken ooit geproduceerd hebben. Vooral bij succesvolle werken is er al snel sprake van commerciële belangen en dat betekent dat er wereldwijd, al meer dan honderd jaar, al gesleuteld wordt aan de beschermingstermijn van het auteursrecht. Als je bijvoorbeeld kijkt naar de geschiedenis van het Amerikaanse auteursrecht dan kun je de verschillende wetten het makkelijkste van elkaar onderscheiden door te kijken naar de beschermingsduur die telkens toeneemt. Maar het beperkt zich niet tot alleen Amerika want ook in de Europese landen zijn er verschillende termijnen te vinden in de wetgeving.

Wie biedt er meer dan 50?

Maar wanneer verlopen auteursrechten dan precies? Het auteursrecht is het recht van de maker om zijn of haar werk zelf te openbaren en te exploiteren en dat recht wordt automatisch verkregen zodra iemand dat werk maakt. Het loopt echter ook automatisch af. In de Conventie van Bern van 1886 – een verdrag dat de erkenning van auteursrechten regelde tussen bijna alle landen wereldwijd – werd afgesproken dat de beschermingsduur van het auteursrecht minimaal zou moeten bestaan uit het leven van de auteur plus 50 jaar. Die termijn werd in 1912 ook in onze Auteurswet opgenomen maar in 1993 aangepast nadat een Europese richtlijn opdracht gaf de beschermingstermijn in de wetgeving van alle Europese landen te harmoniseren.  Aangezien het doel van de Conventie van Bern was om een werk twee generaties te beschermen na het overlijden van de maker, achtte men het ruim 100 jaar later redelijk om de nieuwe uniforme termijn op 70 jaar te zetten. En dat is wat vandaag de dag nog steeds in artikel 37 van de Auteurswet te vinden is.

Welke werken zijn vrij te gebruiken vanaf 2015?

Dat betekent dat met ingang van 1 januari 2015 de werken in het publiek domein zijn gekomen van auteurs/makers die in 1944 overleden. Afgelopen donderdag werd publiekdomeindag dan ook gevierd met het vrijkomen van de werken van (o.a.) de personen die je hierboven op de foto ziet staan. De iets bekendere personen zijn Antoine de Saint-Exupéry (auteur van The Little Prince), componist en musicus Glen Miller, bedenker en auteur van de James Bond (boeken) en Nederlandse schilder Piet Mondriaan. Als je je afvraagt waarom er geen Amerikanen tussenzitten, dat komt omdat dankzij flink lobbywerk van onder meer Disney en Sonny Bono in 1998 de termijn wederom verlengd werd in Amerika waardoor de vroegste werken uit 1923 pas vanaf 2019 in het publieke domein zullen komen. Alles voor 1923 zit weliswaar al in het publieke domein maar doordat er een termijn van 95 jaar gerekend wordt, vanaf het moment van publiceren van een werk, zul je nog lang moeten wachten voordat je bekendere Amerikaanse werken vrijelijk mag gebruiken.

Maar goed, Mondriaan dus

Victory-Boogie-Woogie publieke domein

Victory Boogie Woogie

Die bizarre situatie met verschillende (verlengde) termijnen wordt geweldig geïllustreerd door de werken van Piet Mondriaan, zowel in Nederland als in Amerika. Piet Mondriaan overleed op 1 februari 1944 waardoor op 1 januari 1995 in Nederland zijn werken in het publieke domein vielen. Dat was het geval omdat de wetswijziging die de beschermingstermijn verlengde van 50 naar 70 jaar pas op 1 juli 1995 officieel van kracht werd. Gedurende 6 maanden verscheen een weergave van zijn schilderijen op o.a. pakjes sigaretten. Daarna vielen de werken van Mondriaan weer onder de bescherming van de gewijzigde Auteurswet. Het is daardoor één van de zeldzame voorbeelden van een maker die twee keer in het publieke domein is gekomen.

Wat hebben de rechten op de werken van Mondriaan te maken met de Amerikaanse wetgeving? Nou, Mondriaan droeg zijn rechten bij zijn overlijden over aan een Amerikaanse vriend die The Mondrian Trust startte. Deze Amerikaanse stichting beheert de rechten tot de dag van vandaag namens de erven van Mondriaan en zij vragen vergoedingen voor bijna alle vormen van gebruik. Het Gemeentemuseum in Den Haag heeft vele tienduizenden euro’s de afgelopen jaren moeten betalen aan The Mondrian Trust voor publicaties waarin Mondriaan’s werken opgenomen zijn (die in het Gemeentemuseum hangen). Het museum is uiteindelijk zeer creatief geworden om dit te voorkomen en maakte een foto van het schildery Victory Boogie Woogie waar prominent een bezoekster met kind-in-buggy voor staat. Voor een foto van deze ‘Victory Buggy Wuggy‘ (geweldig!) hoefde het museum dan niet te betalen.

Het Gemeentemuseum heeft al aangekondigd nu eindelijk te gaan komen met een biografie van Mondriaan, ook al heeft The Mondrian Trust aangegeven dat er nog wel degelijk voor een groot aantal werken van Mondriaan betaald moet worden. Victory Boogie Woogie is een onvoltooid werk waar Mondriaan in 1944 nog aan werkte. The Mondrian Trust zal waarschijnlijk claimen dat zij tot 2039 over de rechten hierop beschikken maar zoals directeur Benno Tempel van het Gemeentemuseum liet optekenen in Trouw: “Mondriaan was een Nederlands staatsburger. Daar is de Nederlandse wet op van toepassing en die stelt dat de rechten na zeventig jaar vrijvallen. Punt uit. Wij hebben kortgeleden contact gehad met de erven. De familie was er helder over: ‘de rechten komen vrij. Laten we gaan samenwerken om het werk van Mondriaan recht te doen’.”

Mocht het echter tot een conflict komen over welke werken eventueel wel of niet in het publieke domein vallen in Nederland (en het onderscheid tussen publicaties op papier en op internet dat door Amerikanen als hun jurisdictie gezien wordt), dan zal de rechter er aan te pas moeten komen. Het belooft hoe dan ook een jaar te gaan worden waarin we veel meer zullen zien (en horen?) over Piet Mondriaan. Allemaal dankzij het auteursrecht ;)

Verder lezen: Kunst omdat het mag (Boek9) / Public Domain Day 2015 (Creative Commons) / Class of 2015 (Public Domain Review) / 2015: Mondriaan mag nu op een theedoek (Trouw) / Artsy’s Piet Mondriaan overzichtspagina (Artsy)

#

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top