Mondriaan in het publieke domein: een bijzonder voorbeeld van verlopen auteursrecht

publieke domein
Behalve iedereen het beste wensen en flink bibberen bij de nieuwjaarsduik zijn er ook nieuwjaarstradities te vinden in het intellectuele eigendomsrecht. Zo treden op 1 januari altijd nieuwe wetten in werking maar is nieuwjaarsdag ook de dag dat op sommige werken de auteursrechten verlopen. Zodra dit gebeurt komt een werk in het zogeheten publieke domein te vallen en kan iedereen zonder toestemming of vergoeding dat werk voor eigen doeleinden gebruiken. Sinds 2010 wordt dit heuglijke feit dan ook gevierd door 1 januari uit te roepen tot publiekdomeindag en stil te staan bij werken die dat jaar in het publiek domein zijn gekomen.

Heel verrassend is de constatering waarschijnlijk niet maar er zijn (grote) verschillen te vinden in de auteurswetten van de landen waar de rechthebbenden hun werken ooit geproduceerd hebben. Vooral bij succesvolle werken is er al snel sprake van commerciële belangen en dat betekent dat er wereldwijd, al meer dan honderd jaar, al gesleuteld wordt aan de beschermingstermijn van het auteursrecht. Als je bijvoorbeeld kijkt naar de geschiedenis van het Amerikaanse auteursrecht dan kun je de verschillende wetten het makkelijkste van elkaar onderscheiden door te kijken naar de beschermingsduur die telkens toeneemt. Maar het beperkt zich niet tot alleen Amerika want ook in de Europese landen zijn er verschillende termijnen te vinden in de wetgeving.

Wie biedt er meer dan 50?

Maar wanneer verlopen auteursrechten dan precies? Het auteursrecht is het recht van de maker om zijn of haar werk zelf te openbaren en te exploiteren en dat recht wordt automatisch verkregen zodra iemand dat werk maakt. Het loopt echter ook automatisch af. In de Conventie van Bern van 1886 – een verdrag dat de erkenning van auteursrechten regelde tussen bijna alle landen wereldwijd – werd afgesproken dat de beschermingsduur van het auteursrecht minimaal zou moeten bestaan uit het leven van de auteur plus 50 jaar. Die termijn werd in 1912 ook in onze Auteurswet opgenomen maar in 1993 aangepast nadat een Europese richtlijn opdracht gaf de beschermingstermijn in de wetgeving van alle Europese landen te harmoniseren.  Aangezien het doel van de Conventie van Bern was om een werk twee generaties te beschermen na het overlijden van de maker, achtte men het ruim 100 jaar later redelijk om de nieuwe uniforme termijn op 70 jaar te zetten. En dat is wat vandaag de dag nog steeds in artikel 37 van de Auteurswet te vinden is.

Welke werken zijn vrij te gebruiken vanaf 2015?

Dat betekent dat met ingang van 1 januari 2015 de werken in het publiek domein zijn gekomen van auteurs/makers die in 1944 overleden. Afgelopen donderdag werd publiekdomeindag dan ook gevierd met het vrijkomen van de werken van (o.a.) de personen die je hierboven op de foto ziet staan. De iets bekendere personen zijn Antoine de Saint-Exupéry (auteur van The Little Prince), componist en musicus Glen Miller, bedenker en auteur van de James Bond (boeken) en Nederlandse schilder Piet Mondriaan. Als je je afvraagt waarom er geen Amerikanen tussenzitten, dat komt omdat dankzij flink lobbywerk van onder meer Disney en Sonny Bono in 1998 de termijn wederom verlengd werd in Amerika waardoor de vroegste werken uit 1923 pas vanaf 2019 in het publieke domein zullen komen. Alles voor 1923 zit weliswaar al in het publieke domein maar doordat er een termijn van 95 jaar gerekend wordt, vanaf het moment van publiceren van een werk, zul je nog lang moeten wachten voordat je bekendere Amerikaanse werken vrijelijk mag gebruiken.

Maar goed, Mondriaan dus

Victory-Boogie-Woogie publieke domein

Victory Boogie Woogie

Die bizarre situatie met verschillende (verlengde) termijnen wordt geweldig geïllustreerd door de werken van Piet Mondriaan, zowel in Nederland als in Amerika. Piet Mondriaan overleed op 1 februari 1944 waardoor op 1 januari 1995 in Nederland zijn werken in het publieke domein vielen. Dat was het geval omdat de wetswijziging die de beschermingstermijn verlengde van 50 naar 70 jaar pas op 1 juli 1995 officieel van kracht werd. Gedurende 6 maanden verscheen een weergave van zijn schilderijen op o.a. pakjes sigaretten. Daarna vielen de werken van Mondriaan weer onder de bescherming van de gewijzigde Auteurswet. Het is daardoor één van de zeldzame voorbeelden van een maker die twee keer in het publieke domein is gekomen.

Wat hebben de rechten op de werken van Mondriaan te maken met de Amerikaanse wetgeving? Nou, Mondriaan droeg zijn rechten bij zijn overlijden over aan een Amerikaanse vriend die The Mondrian Trust startte. Deze Amerikaanse stichting beheert de rechten tot de dag van vandaag namens de erven van Mondriaan en zij vragen vergoedingen voor bijna alle vormen van gebruik. Het Gemeentemuseum in Den Haag heeft vele tienduizenden euro’s de afgelopen jaren moeten betalen aan The Mondrian Trust voor publicaties waarin Mondriaan’s werken opgenomen zijn (die in het Gemeentemuseum hangen). Het museum is uiteindelijk zeer creatief geworden om dit te voorkomen en maakte een foto van het schildery Victory Boogie Woogie waar prominent een bezoekster met kind-in-buggy voor staat. Voor een foto van deze ‘Victory Buggy Wuggy‘ (geweldig!) hoefde het museum dan niet te betalen.

Het Gemeentemuseum heeft al aangekondigd nu eindelijk te gaan komen met een biografie van Mondriaan, ook al heeft The Mondrian Trust aangegeven dat er nog wel degelijk voor een groot aantal werken van Mondriaan betaald moet worden. Victory Boogie Woogie is een onvoltooid werk waar Mondriaan in 1944 nog aan werkte. The Mondrian Trust zal waarschijnlijk claimen dat zij tot 2039 over de rechten hierop beschikken maar zoals directeur Benno Tempel van het Gemeentemuseum liet optekenen in Trouw: “Mondriaan was een Nederlands staatsburger. Daar is de Nederlandse wet op van toepassing en die stelt dat de rechten na zeventig jaar vrijvallen. Punt uit. Wij hebben kortgeleden contact gehad met de erven. De familie was er helder over: ‘de rechten komen vrij. Laten we gaan samenwerken om het werk van Mondriaan recht te doen’.”

Mocht het echter tot een conflict komen over welke werken eventueel wel of niet in het publieke domein vallen in Nederland (en het onderscheid tussen publicaties op papier en op internet dat door Amerikanen als hun jurisdictie gezien wordt), dan zal de rechter er aan te pas moeten komen. Het belooft hoe dan ook een jaar te gaan worden waarin we veel meer zullen zien (en horen?) over Piet Mondriaan. Allemaal dankzij het auteursrecht ;)

Verder lezen: Kunst omdat het mag (Boek9) / Public Domain Day 2015 (Creative Commons) / Class of 2015 (Public Domain Review) / 2015: Mondriaan mag nu op een theedoek (Trouw) / Artsy’s Piet Mondriaan overzichtspagina (Artsy)

#

Auteursrecht en de bibliotheek: over het bibliotheekprivilege in de Auteurswet

Vandaag mocht ik voor de collega’s van de universiteitsbibliotheek van de Radboud Universiteit een lezing verzorgen tijdens één van hun lunchbijeenkomsten. “Graag iets over auteursrecht en ebooks”, was het oorspronkelijk verzoek – twee van mijn lievelingsonderwerpen natuurlijk – maar dat bleek nog best lastig te combineren te zijn tijdens mijn voorbereiding. Helemaal omdat ik maar zo’n drie kwartier de tijd had en ik ook nog een duidelijke boodschap wilde meegeven.

Ik trok het daarom iets breder. Wat heeft een bibliotheek (dagelijks) met het auteursrecht te maken, wat zijn de overeenkomsten tussen de twee en vooral wat zijn de wettelijke mogelijkheden voor bibliotheken in de Auteurswet? Er zijn immers drie beperkingen op het auteursrecht in de Auteurswet opgenomen die specifiek bedoeld zijn voor bibliotheken – het leenrecht in artikel 15c, toegang via een besloten netwerk in artikel 15h en de preserveringskopie in artikel 16n – en mbt die laatste komt er zelfs een aanvullende beperking aan in de vorm van een beperking tbv het digitaliseren van verweesde werken. Dit zogeheten bibliotheekprivilege is weliswaar oorspronkelijk gericht op fysieke informatiebronnen maar of het nou gaat om leenrecht voor ebooks, digitaliseren van boeken voor gebruik binnen een bibliotheek of de aanvullende beperking voor digitaliseren van verweesde werken, langzaam dringt middels rechtszaken en nieuwe inzichten ook het gebruik van digitale informatiebronnen door in de interpretatie van het bibliotheekprivilege.

En dus ging ik in op het doel van bibliotheken, het doel van de Auteurswet, openbaar maken van beschermde werken als gemeenschappelijke noemer, toestemming vragen en vastleggen in licenties, de verschillende beperkingen in de Auteurswet en wist ik er zelf nog binnen de tijd een kleine conclusie uit te slepen: dat het auteursrecht altijd al onderdeel is geweest van de bibliotheekdienstverlening. Maar dat het voor het beschikbaar maken van digitale informatiebronnen meer dan ooit de focus moet liggen op goede onderhandelingen en licenties. En goed weten waar je volgens de Auteurswet niet over hoeft te onderhandelen want dat privilege heb je dus als bibliotheek.

Ik kon het alleen niet laten om in de Powerpoint presentatie te kiezen voor een template waarbij de tekst in de slides afwisselend schuin weergegeven wordt. Niets leuker dan voor een groep mensen te staan die in een bibliotheek werken en die telkens hun hoofd een beetje schuin hielden om mee te kunnen lezen.

Net alsof je weer aan het zoeken bent naar een boek in de boekenkast ;)

#

Tweetweekoverzicht: Yahoo, iPads van de zaak, LeesID, Grooveshark, Feedly en minder gedoe met cookies

vakblog tweetweekoverzichtIn het tweetweekoverzicht sta ik alsnog kort stil bij nieuws en interessante ontwikkelingen waar ik wel over getwitterd heb maar waar ik (nog) geen uitgebreide blogpost aan heb gewijd.

Soms omdat anderen dat al beter gedaan hebben dan ik het zou doen, soms omdat er weinig meer over te vertellen valt dan het nieuwtje zelf en soms omdat ik er ook geen blogpost van weet te maken.

Einde van de Yahoo directory

“Een oud stukje internet sterft”, kopte Dutch Cowboys bij de aankondiging van Yahoo dat ze gaan stoppen met hun internet directory. En zo voelt het ook wel een beetje hoewel ik me vooral zelf oud voel bij de gedachte dat ik één van de vroegste gebruikers was en ik ergens op een externe harde schijf nog een internethandleiding heb liggen uit 1995 met daarin een uitgebreide uitleg van die Yahoo directory. Toen kon je ook al wel zoeken in een zoekmachine maar was een index van onderwerpen (en subonderwerpen en subsubonderwerpen) nog de betere manier om snel relevante informatie op internet te vinden. De latere komst van Google – die een explosief groeiende hoeveelheid websites kon indexeren en betere zoekresultaten gaf – kondigde al de pensionering aan van de verschillende directories maar hoewel Yahoo in 2002 al zelf gebruik ging maken van Google zoekresultaten heeft het toch nog tot dit jaar geduurd voor het zo ver was. Het is dat ik nog gebruik maak van Flickr want anders had ik nu helemaal afscheid genomen van Yahoo.

Tijd om je baas om een iPad van de zaak te vragen?

Is een iPad een computer of is een iPad een communicatiemiddel? Dat was de vraag die in hoger beroep diende bij het gerechtshof Amsterdam. Niet om uitsluitsel te geven in een weddenschap maar omdat RTL in 2012 een naheffing loonbelasting kreeg nadat ze hun werknemers een iPad van de zaak hadden verstrekt. De discussie tussen RTL en de Belastingdienst werd afgelopen week beslecht door de rechter en die besloot dat er over iPads geen loonheffing betaald hoeft te worden omdat het een communicatiemiddel is. Lang verhaal kort: je baas mag je een iPad verstrekken zonder dat dit als loon wordt gezien met alle bijbehorende kosten en rompslomp. Ik zou nog even wachten tot 16 oktober of Apple nieuwe modellen aankondigt en dan Sinterklaas je baas gaan overtuigen dat je toch echt beter communiceert op je werk met een iPad. Je hoeft niet de enige te zijn die in jou investeert, nietwaar?

Wetsvoorstel voor nieuwe auteursrechtexceptie verweesde werken is aangenomen

Binnen twee weken, zonder beraadslaging en na goedkeuring van de onderdelen, is het wetsvoorstel Wijziging van de Auteurswet en de Wet op de naburige rechten in verband met de implementatie van de Richtlijn nr. 2012/28/EU inzake bepaalde toegestane gebruikswijzen van verweesde werken zonder stemming aangenomen. Lees het wetsvoorstel nog eens na (PDF) zou ik zeggen of mijn eerdere blogpost over verweesde werken en auteursrecht waarin ik de voorgestelde wijzigingen samenvat.

Libris/Blz hebben nu hun eigen ebookwinkel en zijn aangesloten op LeesID

Nadat Kobo toch liever met Bol.com in zee ging moest Libris/Blz op zoek naar een andere partner voor de verkoop van ebooks en ereaders. Voor de ereaders gaat de boekhandelketen samenwerken met het Duitse Tolino maar sinds 22 september heeft Libris/Blz hun eigen ebookwinkel op de site(s) geopend. Alle ebooks die je daar koopt kun je sinds afgelopen week ook toevoegen aan je digitale boekenkast bij LeesID. In het lijstje van aanbieders bij LeesID vind je nu dus ook Libris/Blz terug. Een interessante bijkomstigheid bij dit alles – vind ik – is dat je dus nu een reguliere Boekenbon-cadeaukaart bij Libris/Blz kunt gebruiken voor de aanschaf van ebooks.

Einde van Grooveshark door muziekrechten?

De muziekindustrie sleurt Grooveshark al jaren de rechtszaal in van de ene naar de andere rechtszaak. De muziekdienst beroept zich er op gratis muziek beschikbaar te maken zonder daarvoor vergoedingen af te dragen aan de platenlabels en uitvoerenden. Hoewel ze enkele rechtszaken hebben weten af te wentelen door alsnog een paar overeenkomsten – met kleinere labels – te sluiten, zijn de grote partijen vastbesloten om de laatste van de onofficiële muziekdeeldiensten (in het rijtje na Napster, Grokster, Kazaa en Limewire) van het toneel te laten verdwijnen. Dat lijkt ze na ruim drie jaar nu te gaan lukken want nadat voormalige werknemers van Grooveshark onder ede toegaven sterk aangemoedigd te worden om populaire muzieknummers illegaal te verspreiden via het eigen netwerk, geeft de rechter de muziekindustrie gelijk op bijna alle punten. Het is nu wachten tot de rechter bekend maakt wat en hoe hoog de schadevergoeding zal worden maar in alle waarschijnlijkheid zal dat het faillissement van Grooveshark betekenen.

En daar is de Kobo Aura H2O

1 oktober kwam (wereldwijd) de nieuwe ereader van Kobo, de 6,8″ grote waterdichte Aura H2O, uit en in Nederland leverde ook Bol.com die dag het nieuwe paradepaardje van hun samenwerkingspartner uit. Aangezien ik alle vijf Kobo e-ink ereaders heb gekocht – en besproken – die de Aura H2O voorgingen was de verleiding wel groot maar met een prijskaartje van 180 euro laat ik deze toch even aan me voorbij gaan. En OK, laat ik eerlijk zijn, ergens stoort het me dat er de afgelopen jaren niet eens een mailtje of een tweet van Kobo af kon mijn kant op. De webcare en interactie via social media door Kobo is (in Nederland tenminste) ronduit bedroevend en is een gemiste kans mijns inziens.

Ik zal ook maar niet te veel mopperen op de Nederlandse helpdesk ook al leidde die mailconversatie bij mij tot veel zuchten en het uiteindelijk opheffen van mijn oorspronkelijke Kobo account (die dankzij een probleem met een Bol koppeling alleen nog maar het bij Bol gekochte ebook toonde op mijn ereaders). Ik ga proberen om die lichte irritaties achterwege te laten bij de review van de Aura H2O die ik volgende week – met dank aan een collega – een paar dagen mag lenen. Misschien wel een disclaimer erbij dat je vooral niet moet denken dat Kobo mij positief beïnvloed heeft in de review want dat is dus pertinent niet het geval ;-)

Californië introduceert Open Access wetgeving

In de Amerikaanse staat Californië tekende gouverneur Jerry Brown – die het in 2011 overnam van Arnold Schwarzenegger maar dat terzijde – afgelopen maandag een nieuwe wet die ervoor moet zorgen dat onderzoeksartikelen, die bekostigd zijn met publieke middelen, binnen 12 maanden na publicatie in een online repository opgenomen worden. Toegankelijk voor het publiek. Het geldt specifiek (en alleen) voor onderzoek dat bekostigd wordt door de California Department of Public Health maar het is desondanks een mooie stap naar meer onderzoeksresultaten die onder open access voorwaarden online beschikbaar zijn.

De Tweede Kamer wil minder gedoe met cookies

Ook bij de Tweede Kamer begint het door te dringen dat de huidige Telecommunicatie wetgeving rondom cookies niet werkt in de praktijk. Er was al aangekondigd vorig jaar dat dit onderdeel versoepeld ging worden maar afgelopen donderdag besloot de Tweede Kamer dat voor cookies die geen of nauwelijks nadelige gevolgen hebben voor de privacy geen toestemming meer hoeft te worden gevraagd. Voor cookies waarmee surfgedrag wordt bijgehouden t.b.v. het tonen van gerichte advertenties moet dat expliciet nog wel. Het zal in de praktijk gaan betekenen dat dat voor analytics cookies geen toestemming meer gevraagd hoeft te worden maar aangezien we weten dat Google heus niet voor jou alleen zit bij te houden hoe het met je bezoekersaantallen gesteld is, blijft daar nog voldoende onduidelijkheid bij mij over. Hetzelfde voor de andere cookies op mijn blog die van die ‘delen op social media netwerken’ knoppen afkomstig zijn. Minister Henk Kamp gaat met organisaties om de tafel zitten om dit verder uit te werken maar heeft daarbij zo te lezen meer aandacht voor standaardisatie van cookiemeldingen met pictogrammen dan voor het maken van een duidelijke lijst zodat je weet als blogger waar je wel en niet toestemming voor moet vragen. Tot die tijd hoef je hier in ieder geval niet op cookiemeldingen te rekenen.

Feedly wordt (ook) een curatietool

De komende maanden gaat Feedly hun Pro gebruikers de mogelijkheid geven om collecties – met daarin zelf geselecteerde feeds – te delen met anderen. Op dit moment kun je alleen feeds organiseren voor jezelf maar straks wordt het dus mogelijk om ook voor anderen een selectie van feeds (bijv.) per onderwerp samen te stellen. Het lijkt erg op de Share functie die Google Reader ook al had – waarmee je 1 feed kon maken voor een mapje met daarin meerdere andere rss feeds – maar die zou wat mij betreft ook bijzonder welkom zijn. Een mooie manier om RSS feeds relevant te houden (weer te maken) denk ik. Begin volgend jaar krijgen alle 15 miljoen Feedly gebruikers de beschikking over deze mogelijkheid.

#

  • © 2006- 2021 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top