Gratis ebooks voor het onderwijs?

Bookboon biedt bijvoorbeeld gratis studieboeken en zakelijke ebooks aan. Deze kunnen vrijelijk gebruikt worden in het onderwijs

Natuurlijk, studieboeken en lesmateriaal hoeven niet per se gratis te zijn. Sterker nog, er is een grote markt de afgelopen decennia ontstaan voor het voorzien van studenten en docenten van relevante studieboeken en die uitgevers deden dat bepaald niet voor niets. Zelfs de Wet gratis schoolboeken (WGS), die in 2008 van kracht is geworden om de schoolkosten voor ouders te verlagen en schoolboeken ‘gratis’ aan te bieden, heeft dan misschien wel die kosten lager gemaakt voor ouders maar uiteindelijk is het natuurlijk niets anders dan het verplaatsen van de kosten. Een ander inkoopbeleid en andere beschikbare potjes hebben niet geleid tot het structureel goedkoper maken van schoolboeken, laat staan dat ze gratis zijn geworden.

Dat de inkomsten bij educatieve uitgeverijen mede door de WGS aan het dalen zijn, dat is wel bevestigd. Een interessante uitspraak hierbij is dat de Groep Educatieve Uitgeverijen (GEU) vindt dat de WGS geleid heeft tot minder onderwijskwaliteit. Dat komt volgens de GEU doordat dat docenten niet meer vrij zijn om het educatieve materiaal te kiezen dat ze denken nodig te hebben.

Nu geldt de WGS niet voor het hoger onderwijs maar er valt zeker wat te leren van het voortgezet onderwijs. In het hoger onderwijs speelt dan geen opgelegde wet maar zijn de digitale ontwikkelingen in het onderwijs bijna net zo dwingend. Onderwijs vindt steeds meer (en soms zelfs exclusief) plaats in digitale leeromgevingen, de ELO’s en dat betekent dat de voorgeschreven en gebruikte informatievoorziening ook mee moeten veranderen. Van de papieren readers en voorgeschreven studieboeken op literatuurlijsten uit de 20ste eeuw naar digitale readers in ELO modules en voorgeschreven digitale informatiebronnen anno 2012.

Die digitale informatiebronnen, daar moet het onderwijs echt nog (steeds) aan wennen. Dat kunnen nu abonnementen zijn op digitale kranten, dat kan een betaald account zijn op een leeromgeving van een educatieve uitgever, dat kunnen vrij beschikbare open leermaterialen zijn maar natuurlijk ook ebooks zijn met studiemateriaal. Slechts weinig docenten hebben goed zicht op wat er allemaal digitaal beschikbaar is, laat staan dat men kan beoordelen of het ook kwalitatief voldoet voor het onderwijs dat zij zelf geven. Daar ligt een goede rol weggelegd voor hogeschoolbibliotheken maar dat terzijde.

Naar mijn smaak domineren de -voor zover je de term mag gebruiken- traditionele ebooks nog te veel. Ebook versies van de papieren studieboeken die docenten soms al jaren voorschrijven. Docenten vragen aan de uitgevers wanneer hun favoriete papieren boeken digitaal beschikbaar komen en uitgevers zijn gemiddeld erg traag in het reageren hierop en vragen zich af hoe ze hun papieren cashcows van nu moeten transformeren in de digitale cashcows van morgen. Ja, een enkele uitgever komt met modellen die ook haalbaar en betaalbaar lijken te zijn maar het onderwijs moet niet alleen aan de uitgevers trekken. Docenten moeten vooral bij zichzelf ten rade gaan.

Ik vertel docenten dat ze die informatie/artikelen/ebooks moeten voorschrijven die niet alleen relevant zijn maar ook op een voor hun optimale wijze toegankelijk zijn. Ga dan niet kijken naar wat je altijd gebruikte en of dat ook digitaal beschikbaar is. Ga kijken in het gigantische aanbod van wat er al wel digitaal beschikbaar is en bekijk of dit relevant, bruikbaar en nuttig is voor je eigen onderwijs. Kijk naar die innovatieve uitgevers die kleinschalige digitale leeromgevingen rondom een wiskunde boek aanbieden waarin ook docentenhandleidingen en digitale opdrachten zitten. Kijk naar de duizenden Engelstalige gratis studieboeken, al dan niet als open leermaterialen. Kijk naar initiatieven als Boomdoc die boeken fulltext gratis aanbiedt en studenten alleen laat betalen voor een geprinte of gedownloade versie. Kijk ook naar Nederlandstalige gratis studieboeken van bijv. Bookboon die weliswaar flink wat advertenties bevatten maar daardoor wel 100% gratis zijn. Allemaal boeken die vaak door dezelfde auteurs zijn geschreven als het traditionele papieren boek dat jarenlang gebruikt werd. De vorm zegt niets over de kwaliteit, dat moet je nou net als docent doen.

Eigenlijk moeten docenten precies doen wat de Groep Educatieve Uitgeverijen als een zorgpunt uitsprak: het educatieve materiaal kiezen dat ze denken nodig te hebben. Alleen hoeven ze dat niet te kiezen uit het huidige aanbod van uitgeverijen maar uit het veel bredere aanbod op de markt. Juist nu die markt zo in beroering is dankzij de digitalisering kunnen -en moeten- docenten de vraag leidend laten worden. Die moet dan wel geformuleerd worden en die moet ook voorgelegd worden aan de markt.

En ik stel voor dat we beginnen met de wens van gratis ebooks die in de ELO’s gebruikt mogen worden. De rest volgt daarna wel.

Content voor mobiele apparaten en de impact op hogeschoolbibliotheken

Inleiding
De laatste jaren is er een brede introductie geweest op de markt van zgn. mobile devices. Na de smartphones ca. 3 jaar geleden kwamen er compacte apparaten zoals de iPod en netbooks beschikbaar. De komende 15 maanden krijgen we een stortvloed aan tablets, als volgers van de succesvolle lancering van de iPad door Apple.
Het grote succes van zowel smartphones, de iPod en de iPad (alsmede de tientallen aangekondigde tablets voor eind 2010 en 2011) betekent ook dat er voldoende draagvlak is voor mobiele apparaten als distributieplatform en we zien uitgevers ook in hoge mate zich richten op dit platform als het om hun digitale content gaat. Content die een laagdrempelig gebruik mogelijk maakt en die gekoppeld is aan nieuwe distributiemodellen. Content die, ondanks de eerdere ontwikkelingen mbt ereaders en ebooks, nu pas ontwikkeld wordt doordat tablets bijna geen van de beperkte functionaliteiten kennen als waar ereaders zich door kenmerken.

Content
Een kleine greep uit de content ontwikkelingen van de afgelopen weken:
–    Onderwijsmateriaal in Amerika wordt in hoog tempo digitaal aangeboden en (o.a.) geoptimaliseerd voor mobiel gebruik;
–    Tekstboeken (studieboeken) in Amerika worden door enkele uitgevers nu expliciet aangeboden via de AppStore van Apple voor gebruik op iPhone en iPad. De verwachting is dat overige educatieve uitgevers in Amerika deze ontwikkeling zullen volgen;
–    Nederlandse kranten (Volkskrant en NRC) hebben de ereaders deels losgelaten als distributieplatform en richten zich via eigen applicaties op alle mobiele platforms. Wegens het succes van de iPad hebben beide een uitgebreide, papiervervangende, iPad applicatie waarin kranten gekocht en gelezen kunnen worden;
–    Tijdschriftuitgevers in Amerika maar ook in Nederland maken de vertaalslag naar digitale versies die zowel via het web maar ook als papiervervangend formaat op tablets verspreid en verkocht gaan worden;
–    Het Centraal Boekhuis in Nederland heeft begin oktober een deal met  Apple gesloten voor het leveren van Nederlandse ebooks van Nederlandse uitgevers voor verkoop via iBooks, de ebook applicatie voor iPad.

Hoewel er al diverse pilots geweest zijn, en nog van start gaan, met mobile devices in het onderwijs focussen die zich op specifieke toepassing in het onderwijs door docenten en/of studenten. Bij deze pilots wordt de invalshoek van beschikbare content niet of nauwelijks meegenomen en daar liggen dus zowel potentiele vragen en kansen voor hogeschoolbibliotheken.

Open systeem vs gesloten systeem
In de wijze waarop uitgevers content aanbieden voor mobile devices kun je onderscheid maken in twee systemen. Een open systeem (via bijv. Google’s Android) waarin de content meestal in bepaalde standaardformaten wordt aangeboden en waarbij (tussen)leveranciers en gebruikers zelf de vrijheid hebben in keuze van het (type) apparaat, applicatie of platform waarop men deze content wil aanbieden of raadplegen. Daar tegenover is er een gesloten systeem waarin de eigenaar van het platform strenge randvoorwaarden en eisen stelt aan zowel de content, applicaties als het type apparaat waarop de content aangeboden, en dus geraadpleegd, mag worden.

Een open systeem brengt onzekerheden en risico’s met zich mee voor uitgevers en contentproducenten. De grote keuze aan de kant van eindgebruikers betekent ook dat er veel factoren zijn die ingewikkelder worden omdat leveranciers niet altijd kunnen inschatten hoe hun content gebruikt gaat worden.  Er zijn ook weinig of geen kwaliteitscriteria in een open systeem en dit maakt het voor leveranciers lastiger hun content  door gebruikers te laten onderscheiden van alternatieven.  Het gesloten systeem van Apple lijkt daarom ook duidelijk nu de voorkeur te krijgen van contentleveranciers. Er is een strakke kwaliteitscontrole voordat content en –applicaties aangeboden mag worden via de Apple AppStore, er zijn minder afhankelijkheden omdat het type apparaat ook beperkt is tot de Apple producten en er is een bewezen markt nu zowel de iPod’s als de iPad massaal verkocht worden in zowel  Amerika als Europa.

Risico’s en gevolgen voor hogeschoolbibliotheken
Het aanbieden van content voor dit type apparaten mag beschouwd worden als de tegenhanger van de ebooks (romans) op ereaders. Het zijn vooral de educatieve uitgevers met studieboeken en onderwijsmateriaal, samen met de uitgevers van tijdschriften en kranten die de ontwikkeling rondom tablets en mobile devices omarmen als nieuwe markt.  In de collecties van hogeschoolbibliotheken gaat het , nu in papieren vorm, om bijna precies de content van deze uitgevers als we het over verdergaande digitalisering van de hogeschoolbibliotheekcollectie hebben.

Vooral het geprefereerde gesloten systeem heeft voor hogeschoolbibliotheken potentieel grote gevolgen. ‘Bronnenkennis’ en selectie hierin wordt beperkt door de eigen toegang tot dit gesloten systeem en wijkt in ieder geval fors af van de traditionele werkwijzen in informatiedienstverlening en collectievorming. Ook het kunnen aanbieden van deze content kan waarschijnlijk niet verlopen via de traditionele middelen als de eigen catalogus of website.
Het beoordelen van (nieuwe) content op deze systemen alsmede  het inventariseren en bijhouden van de ontwikkelingen mbt content die op zowel het open als gesloten systeem plaatsvinden, is ook alleen mogelijk door deel te nemen, en gebruik te maken, van de apparaten en applicaties in kwestie.

Voor hogeschoolbibliotheken de uitdaging om deze content, en de wijze van distributie, op te nemen in haar eigen dienstverlening.

Ebooks/econtent in hogeschoolbibliotheken

Ik kreeg een vraag via email over onze ervaringen met ebooks in de hogeschoolbibliotheek en hoewel de vragenstelster hele praktische vragen stelde, kon ik het weer eens niet laten om mijn mening wat uitgebreider te geven. Ik vond het gelijk zonde om dat alleen in een mail te zetten dus hieronder volgt deze ook als blogpost. Als het wat warrig klinkt, sorry, maar dat krijg je na een kort nachtje op zondagochtend vroeg.

Ebooks zie ik als gewenst alternatief voor de fysieke collectie die we nu aanbieden, waarbij ik expliciet voor ogen heb om *aanbevolen* literatuur van modules in ons onderwijs te willen aanbieden. Mijn idee is dat we in de toekomst, hoe lang dat ook moge duren, we naar een zo digitaal mogelijke collectie kunnen gaan en dat dit een werkend alternatief oplevert tov de fysieke collectie die we nu hebben.

Dat klonk altijd al leuk maar daar lopen we vanaf het begin tegen een paar grote problemen aan. Ebooks en econtent zijn voor studieboeken en lesmethoden zeer uitwisselbare begrippen wat zich in de praktijk vertaalt in:

  • Uitgevers zijn zeer aarzelend om hun (goedverkopende) materialen digitaal aan te bieden. In het onderwijs voorgeschreven literatuur is de cashcow van de educatieve uitgever en men heeft bepaald nog niet het ultieme verdienmodel voor e-content ontdekt;
  • Ebooks/econtent worden in zeer verschillende formaten aangeboden. Daar waar Bol.com weliswaar romans aanbiedt in epub formaat, komt dit bij educatief materiaal bijna niet voor en gaat het hier vooral om content in HTML en/of PDF;
  • Elke uitgever die al iets doet met ebooks/econtent biedt dit via een eigen platform en (DRM)beveiligingssystematiek aan, ter illustratie van het zoeken naar een ultiem verdienmodel. Dit maakt het lastig, zo niet onmogelijk, om ebooks/econtent als bibliotheek direct aan te bieden naar de eindgebruikers via de eigen catalogus of een ander eigen technisch platform.

De drie bovenstaande problemen staan ook niet los van elkaar maar versterken elkaar eerder. Als je kijkt naar het aanbod van ebooks bijv. dan zie je dat het volledig eigen omgevingen zijn en dat je ze niet kunt beschouwen als onderdeel van je eigen collectie maar ze alleen maar als databank van een specifiek pakket kunt afnemen en aanbieden. Netlibrary is daar een goed voorbeeld van maar ook Safari Books, de ebooks in Science Direct, de Springer ebooks bij BSL enz. Bij educatieve uitgevers heb je, vooral voor methoden gericht op PABO’s, eigen leeromgevingen die aangeboden worden aan het onderwijs en waar studenten en medewerkers met een inlog zelf toegang krijgen voor het gebruik van delen van lesmateriaal (SherpaPro bijv.). De digitale vorm heeft daar juist nieuwe mogelijkheden opgeleverd waarbij de oude fysieke vorm van lesmethode losgelaten wordt. Wereldwijd speelt daarbij ook de ontwikkeling van open educational resources, vrij te gebruiken lesmateriaal, waarin er steeds meer door docenten ontwikkeld lesmateriaal (onder voorwaarden) beschikbaar is voor andere docenten. In Nederland is WikiWijs daar een voorbeeld van.

Hoewel dit allemaal content is die ik onder ebooks/econtent schaar waar we als bibliotheek iets mee zouden moeten, ben ik voor mijn eigen doelstelling toch meer gericht op uitgevers die individuele titels aanbieden als ebooks. Nu zijn die er wel (Kluwer heeft steeds meer beschikbaar als PDF) maar blijft het probleem fier overeind dat uitgevers zich voor hun verdienmodel primair richten op de eindgebruiker. Via beveiligingssystemen (DRM) en licentievoorwaarden is gebruik voorbehouden aan deze eindgebruiker en hebben bibliotheken niet veel mogelijkheden om hun fysieke exemplaren in de collectie 1 op 1 te vervangen door digitale varianten hierin. Ik moet ook zeggen dat ik hier, behoudens een wettelijke interventie o.i.d., ook geen verandering in zie komen en dat dit vooral betekent dat ik de oorspronkelijke doelstelling voor ebooks voor ons bijstel. Ipv reactief kijken of door het onderwijs voorgeschreven materiaal als ebook beschikbaar is en aan te bieden valt door de bibliotheek, zie ik het nu veel meer in een wisselwerking. Waarom nog uitgaan van de klassieke studieboeken in het onderwijs als kennisbasis? Waarom komen daar (dikke) pillen voor op de lijst met voorgeschreven literatuur die toch maar deels inhoudelijk gebruikt worden? Ik zie meer heil in het promoten van beschikbare econtent, niet ebooks dus, naar het onderwijs toe zodat dit ook voorgeschreven kan worden. Waarom alleen sjorren aan een uitgever als feitelijk het onderwijs bepaalt wat voorgeschreven wordt, niet die uitgever.

Ik blijf vinden dat we als bibliotheken een rol hebben in het aanbieden van digitale content en daarmee ook ebooks. Ik denk alleen wel dat het enerzijds vooral een faciliterende rol is om zowel qua licenties voor gebruik als qua technische toegang het mogelijk te maken dat studenten en medewerkers van een opleiding/faculteit/School/Domein rechtstreeks content van uitgevers kunnen gebruiken; content die we dan vaak als bibliotheek zelf niet kunnen gaan aanbieden als onderdeel van de eigen collectie. Anderzijds zullen we via een eigen portalomgeving/catalogus ook zelf digitale content moeten gaan aanbieden hoewel dat dan qua licenties en DRM makkelijker gezegd dan gedaan is. Het aanbieden van pakketten ebooks als databank lijkt vooralsnog de enige realistische mogelijkheid te zijn.

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top