Stichting Pro, of Stichting Retro?

Pieter Hogendoorn (47) is docent e-marketing aan de Hanzehogeschool Groningen. In zijn vrije tijd speelt hij basgitaar en werkt hij mee aan de ontwikkeling van een ‘state of the art’ Learning Content Management System.

Dit is een column over auteursrechten, hogescholen en het internet. De hogescholen in Nederland kennen de ‘reader-regeling’, waarin is afgesproken dat de scholen, tegen een vaste afkoop-som, korte fragementen van auteursrechtelijk beschermd materiaal mogen overnemen. De Stichting Pro voert namens de rechthebbenden die regeling uit. Overschrijdt een school de regels, dan krijgt ze een forse boete. Die wordt berekend op basis van de mate van overschrijding (aantal woorden en afbeeldingen boven de norm)  x de oplage. De oplage is dan het aantal gedrukte readers. Of bij digitaal materiaal: het aantal mensen dat toegang heeft tot de cursus-site. Het gaat om vele tonnen aan boetes per HBO-instelling, en dat is een hoger bedrag dan de afkoopregeling zelf……

Naarmate we meer digitaliseren wordt dit een groter probleem. Want de Stichting Pro behandelt digitaal materiaal net zo als papieren materiaal. Maar er zijn veel problemen bij het 1-op-1 omzetten van wetten voor papier naar de digitale wereld. Zoals de definitie van oplage. Stichting Pro schrijft: “De oplage van digitaal gepubliceerd onderwijsmateriaal is het aantal studenten dat toegang heeft tot het elektronische stuk. Het is daarbij niet van belang of de studenten dit artikel daadwerkelijk inkijken: dat is bij papieren readers niet anders.  Als u op de kosten let, is het daarom van belang dat u een zo klein mogelijke eenheid toegang geeft tot uw digitale materiaal [….]  u ontvangt een factuur maal het aantal pagina’s maal de oplage.”

Hiertegen heb ik een principieel bezwaar en een praktisch. Principeel:  ik werk niet bij de KGB, maar bij een onderwijsinstelling, en mijn doel is juist om zo veel mogelijk mensen toegang te geven tot kennis. Praktisch: de definitie van “oplage”. Stel, ik plaats op een openbaar toegangelijke site beschermd materiaal wat me op een boete van € 10,- per ‘publicatie’ komt te staan. Wat is nu de “oplage”? Volgens PRO het aantal mensen dat de website *kan* inzien. Er zijn 1 miljard mensen die toegang tot internet hebben, dus is de boete dan € 10 miljard euro? Of moeten we kijken naar het aantal Nederlandstaligen met internettoegang (zeg: 10 miljoen mensen), en wordt de boete dan slechts € 100 miljoen? Of moeten we toch (in strijd met de ferme woorden van Pro) kijken naar het aantal unieke pageviews van die site? Wie moet dat meten, en op welk moment?  Op deze en andere technische vragen heb ik ondanks aandringen nooit een inhoudelijk antwoord van Stichting Pro gekregen. En het gaat wel ergens over: ik wil kennis verspreiden (valorisatie, rol van het HBO in de regionale economie) maar ik wil niet het risico lopen op torenhoge boetes.

De informatie die Stichting Pro wel geeft, is  bovendien regelmatig aantoonbaar onjuist. Eigenlijk moet voor ieder materiaal worden betaald, zegt Pro. Dat is onjuist. Veel kennis behoort inmiddels tot het publieke domein, als de auteur daaraan niets oorspronkelijk toevoegt is die publicatie niet beschermd en mag er vrijelijk uit worden gekopieerd. Daarnaast zijn er licenties als Creative Commons, zoals gebruikt door onder meer Wikipedia. Zie http://nl.wikipedia.org/wiki/Creative_Commons en http://creativecommons.nl/licenties/uitleg/   Onder die licenties mag er meestal vrij worden gekopieerd, mits met bronvermelding. Ook Open Access-tijdschriften maken van dat soort licenties gebruik. Open Access wordt gesteund door onder meer de HBO Raad, de VSNU, NWO en KNAW. Zie onder andere www.surffoundation.nl/nl/themas/openonderzoek/OpenAccess/Pages/Default.aspx   Maar Stichting Pro besteedt hier geen woord aan en geeft doodleuk verkeerde informatie. Wat ik van het HBO dan weer niet begrijp, is dat ze enerzijds Open Access steunen, maar anderzijds een overeenkomst met PRO tekenen die daar naar letter en geest haaks op staat.

Gelukkig wil Neelie Kroes de beuk er in gooien. Ze constateert dat het auteursrecht in de huidige vorm een blokkade vormt. “Sinds het ontstaan van het geschreven woord zijn er drie grote technologische revoluties geweest die de verspreiding van cultuur beïnvloed hebben. Eerst de drukpers, ten tweede de industriële revolutie, ten derde de informatie- en communicatietechnologie revolutie. […] Dit biedt geweldige mogelijkheid, maar de handhavers van het auteursrecht in zijn huidige vorm laten het hier afweten.

Ik stel daarom voor dat het HBO het contract met de Stichting Pro opzegt.

#

De informele bibliotheek (5)

<< Deel 4 van de reeks De informele bibliotheek

Ik ben Jo Han Khouw. Tot voor kort was ik informatiebemiddelaar en collega van Raymond bij het Mediacentrum van hogeschool Windesheim. Vanaf 1 mei ben ik bibliothecaris af en met pensioen. Maar ik kom nu al tijd tekort voor mijn vrienden, hobby’s, tuintje en het bijhouden van mijn blog. Wat dat laatste betreft: bibliotheken zijn nog steeds in beeld. Onverwacht veel zelfs. Maar wel in een heel andere gedaante.

Vervolg van mijn verkenning van informele bibliotheken. In dit vijfde en laatste deel gaat het over de relatie met ontwikkelingen in Openbare Bibliotheken en in de boekhandel.

Ontwikkelingen in Openbare Bibliotheken

Bibliotheken maken moeilijke tijden door. De economische crisis leidt ook hier tot bezuiniging, krimp of zelfs sluitingen. Nieuwe taken en projecten moeten het voortbestaan verzekeren. Bijvoorbeeld actiegerichte varianten (de pop-up of guerillabibliotheek) of varianten van minibibliotheken (stationsbibliotheek, airport library). Veel ruilbibliotheken ontstaan uit protest, als een vorm van verzet tegen bezuiniging op plaatselijke bibliotheekvoorzieningen. Sommige van die informele bibliotheken, zoals Little Free Libraries (met verwijzing naar de Friends of the Library), zien zichzelf als aanvulling op of verlengstuk van de plaatselijke openbare bibliotheek. Maar of die openbare bibliotheken daar blij mee zijn? De opkomst van dit soort microbibliotheken levert onder bibliothecarissen wel discussie op, zoals o.a. blijkt op biblioblog Ten aanval. Vandaar in deze lijst ook aandacht voor min of meer verwante varianten van de Openbare Bibliotheek.

Bibliobeek Vierlingsbeek
Inwoners van Vierlingsbeek (gemeente Boxmeer) organiseerden een reddingsactie toen op de subsidie voor de plaatselijke bibliotheek drastisch werd gekort. Het resultaat is dat de bibliotheek een doorstart kon maken en nu door de dorpsbewoners wordt geëxploiteerd. (link 1) (link 2)

Buurtbibliotheken Den Haag
In juni was in de krant te lezen dat Den Haag als eerste gemeente in Nederland gaat experimenteren met buurtbibliotheken. Wegens bezuiniging moeten volgend jaar 6 van de 18 Haagse wijkbibliotheken sluiten. Daarvoor in de plaats komen er kleinere buurtbibliotheken die worden gehuisvest in scholen, buurthuizen en verzorgingshuizen. Multifunctionele concentraties, kortom, die uit financiële nood worden geboren. (link 1)

Huis van Cultuur en Bestuur Nijverdal, foto 30 mei 2012

Om een contrast te schetsen: met enkele vroegere collega’s bracht ik in mei dit jaar een bezoek aan de Bibliotheek van Nijverdal. De bibliotheek is onderdeel van ZINiN, een brede culturele organisatie die de gemeente Hellendoorn cultureel op de kaart wil zetten. ZINiN partners (bibliotheek, theater en VVV) zijn sinds 2007 samen met het gemeentehuis ondergebracht in een monumentaal gebouw, het Huis van Cultuur en Bestuur. Deze grootschalige, luxueus ingerichte, multifunctionele accomodatie steekt nogal af tegen het plan van de Haagse buurtbibliotheken.

Deze tegenstelling illustreert een passage uit het rapport Brainport Library Eindhoven (2012): ‘Openbare bibliotheken beschikken over een stevig ideologisch fundament. Vrijwel over de hele wereld is sprake van een gedeelde opvatting over de rol en betekenis van een openbare bibliotheek. Wat sterk aan verandering en ‘couleur locale’ onderhevig is, is de wijze van invulling en uitvoering. In essentie gaat de bibliotheek nog steeds over ‘verheffing’ en emancipatie […] niet over het goedkoop boeken uitlenen aan iedereen.’ En die emancipatiedoelstelling levert opmerkelijk genoeg ook een raakpunt met sommige informele bibliotheken.

Boekspots
Zijn er Openbare Bibliotheken die een brug slaan naar het fenomeen ‘ruilbibliotheek’ en die inmiddels bezig zijn om zelf een min of meer informele poot te ontwikkelen? Boekspots is een initiatief van de Samenwerkende Utrechtse Bibliotheken en het Bibliotheek Service Centrum (BiSC). Het gaat om kasten met boekeninhoud die kunnen worden geplaatst in scholen, kerken, theaters, bedrijven, verzorgingshuizen of andere gebouwen. Lokale initiatiefnemers kunnen met de bibliotheek contact opnemen en het concept adopteren. De bibliotheek heeft de rol van facilitator. Door middel van Boekspots willen de bibliotheken het leesplezier vergroten en boeken een tweede leven geven. Het gebruik is gratis en er zijn (bijna) geen regels. Een interessant idee. Maar het is duidelijk dat de bibliotheek de regie houdt: er wordt een concept bewaakt, een merknaam en huisstijl gehanteerd etc. Zou het ook denkbaar zijn om lokale beheerders helemaal de vrije hand te geven en slechts op de achtergrond te faciliteren? Of om als bibliotheek zèlf een ruilafdeling op te zetten?

Flitsbibliotheek
De Bibliotheek West-Achterhoek bedacht de Flitsbibliotheek en werd daarmee genomineerd voor de Bibliotheek Innovatie Prijs 2011. ‘De Flitsbibliotheek is een opvallend voertuig, uitgerust met een digitale boekenkast, zitgelegenheid en een podium. Acteurs vertellen verhalen of spelen scenario’s uit de wereldliteratuur. De Flitsbibliotheek kan overal en op onverwachte plaatsen worden ingezet en kan zich richten op heel verschillende doelgroepen. De bibliotheek wordt op een nieuwe manier gepresenteerd als schatkamer van verhalen’. (bron: BIP jury rapport)

Biebbus Zaanstad
Architect Jord den Hollander ontwierp voor de Bieb voor de Zaanstreek een bibliobus in de vorm van een uitschuifbare zeecontainer op een standaard oplegger. Zodra de container omhoog schuift komt een ingebouwde, tweede ruimte tevoorschijn waarin de collectie is geplaatst. De container zelf vormt een etage die als zithoek of hangplek functioneert. De Biebbus is een pop-up bibliotheek in dubbele betekenis (tijdelijke standplaats, uitschuifbare container). (link 1)

Stationsbibliotheek Haarlem, foto 26 juli 2012

Plug-in bibliotheek. Strandbibliotheek. Stationsbibliotheek. Airport library
Nieuwe minivarianten van de gangbare Openbare Bibliotheek. De plug-in-bibliotheek is in te zetten als een pop-up bibliotheek.
Op 26 juli bezocht ik de stationsbibliotheek in Haarlem. Deze minibibliotheek is ondergebracht in een prachtig oud gebouwtje op eilandperron, tegenover een Kiosk-winkel. Je vraagt je af waarom niet op elk station in de grote steden zo’n reisbibliotheek bestaat.

Stationsbibliotheek Haarlem, foto 26 juli 2012

Ontwikkelingen in de boekhandel

Het Britse warenhuis Selfridges richtte zijn boekenafdeling tijdelijk in tot een pop-up bibliotheek (januari-maart 2012). Volgens trendwatchingbureau JWT zijn daarin drie nieuwe trends zichtbaar (uit de JWT trendrapporten voor 2011 en 2012):

  • De-teching (onttechnologisering, ontdigitalisering): je zou het niet zeggen, maar toch zijn er steeds meer mensen die hun gebruik van mobieltjes, computers en tv’s willen beperken, om zich er minder afhankelijk van te voelen. En die real life contacten belangrijker vinden dan social media.
  • Retail as the Third Space: naast thuis en werk krijgen openbare ruimtes, maar ook koffiebars, restaurants, winkelcentra ed. steeds grotere betekenis als ‘derde’ verblijfsruimte, met het accent op ontmoeting, sociale activiteiten en ontspanning.
  • Objectifying Objects: ondanks de voortrazende digitalisering zijn steeds meer mensen geïnteresseerd in fysieke objecten, waar zij een gevoelswaarde aan kunnen verbinden. Bijvoorbeeld koffietafelboeken, cadeauboeken, retro- of vintage publicaties, en ja, ook gebruikte, tweedehandsboeken.

Meer:

@ openingsfoto: Roel Wijnants via photo pin cc
@ overige foto’s Jo Han Khouw

#

De informele bibliotheek (4)

<< Deel 3 van de reeks De informele bibliotheek

Ik ben Jo Han Khouw. Tot voor kort was ik informatiebemiddelaar en collega van Raymond bij het Mediacentrum van hogeschool Windesheim. Vanaf 1 mei ben ik bibliothecaris af en met pensioen. Maar ik kom nu al tijd tekort voor mijn vrienden, hobby’s, tuintje en het bijhouden van mijn blog. Wat dat laatste betreft: bibliotheken zijn nog steeds in beeld. Onverwacht veel zelfs. Maar wel in een heel andere gedaante.

Vervolg van mijn selectie van informele bibliotheken. Hier gaat het over boekentorens, minibibliotheken in diverse gebouwen en over verwante projecten.

Boeken in torens

Toren van Babel, Buenos Aires
Ongeveer in dezelfde periode – voorjaar 2012 – waarin Raul Lemesoff met zijn boekentank door de straten van Buenos Aires reed, creëerde de Argentijnse kunstenares Marta Minujin een heel bijzondere ‘Toren van Babel’. Deze zeven verdiepingen tellende installatie met de naam World Book Capital 2011 bevatte meer dan 30.000 boeken in verschillende talen. Eind mei werd de toren ontmanteld en werden alle boeken weggegeven. (link 1)

Boekenbastion Tante Pollewob, Horst
“Oprukkende e-books, sluitende bibliotheken, omvallende boekhandels: het papieren boek zit in het verdomhoekje. Boekenbastion Tante Pollewop biedt tegenwicht”. Aldus de website van Tante Pollewob in Horst. Het boekenbastion is een design minitorentje, gevuld met boeken. Maar er zijn ook koekjes. Alleen al om deze ijzersterke combinatie staat deze minibibliotheek op mijn to-visit lijstje. (link 1))

Minibibliotheken in gebouwen

Ludgerusgebouw, Vierakker
In 2010 ontdekte ik een ruilbibliotheek in het dorpscafé in Vierakker. Dorpscafé en bibliotheek zijn gevestigd in het vroegere parochiegebouw naast de Willibrorduskerk. Dit Ludgerusgebouw heeft als verenigingsgebouw nog steeds een belangrijke functie voor Vierakker en Wichmond. Al in 1978 was er een bibliotheek, maar daar heb ik geen nadere gegevens over. In 2007 werd een ruilbibliotheek opgezet. Uitbaters Gea en Jos Boesveld die in 2010 aantraden, beheren ook deze ruilbibliotheek. Het gebruik ervan is beperkt tot de plaatselijke bewoners. (link 1)

Ludgerusgebouw Vierakker, foto 19 september 2010

Reanimation Library
Andrew Beccone is bibliothecaris, musicus (rockdrummer) en vooral een liefhebber van ‘cultureel afval’. Allerlei zaken die onze cultuur heeft voortgebracht zijn in de vergeethoek geraakt of dreigen verloren te gaan. Beccone richtte in 2006 de Reanimation Library op, met het doel om dit vergeten materiaal weer in omloop te brengen. ‘The effort is modest in scope compared to many public libraries, but it does provide a place to house and reactivate overlooked gems from the sediment of print culture.’ (bron). De Reanimation Library is gehuisvest in de interdisciplinaire kunstgalerie Proteus Gowanus. Er zijn inmiddels zes tijdelijke filialen in andere steden, o.a. in Londen. De Reanimation Library was begin 2012 onderdeel van de expositie Print Studio in het MoMa, New York. In mijn ogen is dit wel de meest bijzondere bibliotheek op deze lijst, vooral ook vanwege de opmerkelijke voorbeelden van bewaard materiaal. (link 1)

Ludgerusbibliotheek Vierakker, foto 19 september 2010

Informele bibliotheken in Rotterdam
Ik vond een verwijzing naar een Rotterdamse pop-up bibliotheek, genoemd door Martijn van der Steen, codecaan en adjunct-directeur bij de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur. En een verwijzing naar een bewonersbibliotheek in een Rotterdamse flat, genoemd op het weblog van Maurice Specht, wetenschappelijk onderzoeker. Als ik in de gelegenheid ben ga ik in Rotterdam eens een kijkje nemen.

Andere projecten

Dead drops
Een eigentijdse variant op de ruilbibliotheek. Library-in-the-wall in plaats van Library-without-walls, oftewel de digitale bibliotheek. Ingemetselde usb-sticks in muren of puien kunnen worden geladen met eigen digitale bestanden (documenten, muziek, videoclips etc.). Voorbijgangers die zo’n usb-tje ontdekken kunnen ter plekke de bestanden downloaden. In Amsterdam zijn enkele Dead Drops geregistreerd. Het wachten is op ingemetselde e-readers, netbooks en ipads…

Portable Library Project
In Hamilton (Ontario, Canada) organiseerde kunstenares Tara Bursey in 2010 het Portable Library project. Deelnemende kunstenaars van diverse pluimage kregen elk een lege doos mee in boekformaat. De opdracht was om gedurende een week elke dag zo’n doos om te toveren tot een boek met inhoud. De geproduceerde “boeken”werden verzameld in een tijdelijke bibliotheek en een serie exposities.

Underground Library
Boeken die worden gepubliceerd door de Underground Library worden verspreid via leden. Van elke lezer wordt gevraag het boek te signeren, te dateren en weer door te geven aan een volgende geïnteresseerde.

Self Shelf Swap Community
De Self Shelf Swap Community wil een netwerk van privébibliotheken opzetten, gebaseerd op het principe van de al bestaande Open Library. Deelnemers in dit wiki-overzicht zijn vooral gelokaliseerd in Frankrijk en België.

Bookyards van Bartolini, TRACK expositie Gent, foto Henny Burkels juli 2012

TRACK expositie, Gent
Gent heeft van 12 mei tot 19 september 2012 de kunsttentoonstelling TRACK. Onderdeel daarvan is een installatie van de Intaliaanse kunstenaar Massimo Bartolini. Hij creëerde een tijdelijke openluchtbibliotheek in een oude wijngaard bij de Sint-Pietersabdij. Mijn Zutphense vrienden waren er afgelopen week op bezoek (zie foto). Zij bleken al vaker een goede antenne te hebben voor bijzondere bibliotheekverschijnselen. Ook deze Bookyards is een heel fraai voorbeeld. Misschien ga ik er zelf ook nog kijken. (link 1, met ook een videolink)

Boek met Bookcrossing label in de boekenboom Zwijndrecht, foto 26 juli 2012

Bookcrossing
Vaak wordt de opkomst van ruilbibliotheken en openbare boekenkasten in verband gebracht met het idee van Bookcrossing, in 2001 bedacht door Ron Hornbaker. Hij lanceerde de Bookcrossing website die sindsdien wereldwijde bekendheid verwierf. Er zijn inderdaad overeenkomsten maar ook verschillen tussen Bookcrossing en ruilbibliotheken. Openbare boekenkasten bestonden al eerder. Bij Bookcrossing gaat het niet zozeer om ruilen maar om weggeven. Boeken worden in openbare ruimtes “losgelaten”. Je kunt ook zeggen: te vondeling gelegd, voorzien van een herkenbare Bookcrossing sticker. Wie zo’n gelabeld boek vindt kan dat melden op de Bookcrossing site. Ook het achterlaten, vrijgeven van boeken kan op de site worden geregistreerd. Er bestaan in diverse landen, ook Nederland, Official Book Crossing Zones (OBCZ): geregistreerde, vrij toegankelijke locaties waar boeken worden neergelegd (in een kastje o.i.d.). Het terugvinden en traceren van boeken die ‘op reis’ gezet zijn, is toch wel de voornaamste attractie van BC. Daarmee past BC in een breed scala van activiteiten die bekend staan als Internet Object Tracking: daaronder vallen niet alleen zakelijke volgsystemen (bijv. van poststukken) maar ook allerlei recreatieve, gameachtige bezigheden zoals wayfinding, geocaching, geocoin, letterboxing, post(card)crossing, travelbug, etc. Voor de laatst genoemde varianten kwam ik overigens nog een andere fraaie verzamelnaam tegen: Internet-Guided Offline Recreation (IGOR). (link 1).

@ openingsfoto: Roel Wijnants via photo pin cc
@ overige foto’s Jo Han Khouw

#

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top