open access hogeschoolbibliotheken

Juridische kwesties: Open access in de onderwijspraktijk

Een open access fan vraagt:

Het Samenwerkingsverband Hogeschoolbibliotheken (SHB) schaart zich nu achter de groene route van open access publiceren en wil samen met alle hogeschoolbibliotheken serieus werk maken van open access. Wat zijn de plannen?

Raymond Snijders antwoordt: Open access is een brede beweging die streeft naar vrije, gratis online toegang tot (wetenschappelijke) informatie, zoals publicaties en data. Als iedereen de inhoud kan lezen, downloaden, kopiëren, distribueren, printen, indexeren, ernaar en erin zoeken, of anderszins gebruiken binnen de wettelijk geldende afspraken, wordt de publicatie ‘open access’ genoemd. Open access is daarmee dus veel meer dan alleen (full-text) online beschikbaar gestelde publicaties want er hoort per se een gebruiksrecht bij: toestemming van de makers waarmee gebruikers de gedeelde informatie ook kunnen en mogen gebruiken voor eigen doeleinden.

Als er over open access gesproken wordt gaat het meestal over wetenschappelijke publicaties. Het principe is echter net zo goed van toepassing op de publicaties en data die in het hbo geproduceerd worden. Enerzijds zijn dat bijvoorbeeld afstudeerwerken van studenten en het leermateriaal dat door docenten ontwikkeld is. Anderzijds wordt veel praktijkgericht onderzoek in het hbo gefinancierd met publiek en publiek-privaat geld. Dit levert vak- en onderzoekspublicaties op die nu maar zelden vrijelijk online beschikbaar worden gesteld.

Gelukkig is open access niet nieuw voor hogescholen. Al sinds 2006 worden door tientallen hogescholen afstudeerwerken van studenten online beschikbaar gesteld en krijgen die steeds vaker een gebruiksrecht mee waardoor ze ook echt open access zijn. Een aantal hogescholen hebben een publicatiebeleid waarin studenten, docenten en onderzoekers gestimuleerd – of zelfs verplicht – worden open access te publiceren. Maar dat betekent nog niet dat open access publiceren vanzelf gaat.

Het SHB (een samenwerkingsverband van 32 hogeschoolbibliotheken) heeft nu aangekondigd actief de zgn. “groene route” van open access publiceren te gaan ondersteunen. Bij de groene route plaatst een onderzoeker, docent of student een publicatie in een publiek toegankelijke database (repository) waarmee deze beschikbaar komt voor de rest van de wereld. De publicaties worden, waar mogelijk, voorzien van een Creative Commons-licentie die vrij hergebruik mogelijk maakt.

Dat klinkt alsof het vooral een kwestie van organiseren zou moeten zijn. Regel een repository en zorg er dan voor dat onderzoekers, docenten en studenten hun publicaties daar in plaatsen. De praktijk is weerbarstiger. Er is bijvoorbeeld toestemming nodig van studenten voor zowel het publiceren van scripties als het verlenen van een gebruiksrecht om die scripties te mogen hergebruiken. Zij zijn immers de rechthebbenden. Binnen alle hogescholen moeten daarnaast afspraken gemaakt worden over het delen van leermateriaal van de eigen docenten. Een uitdaging aangezien docenten en onderzoekers nu bijna nooit afspraken maken met uitgevers en andere partijen om hun publicaties (ook) beschikbaar te maken via de eigen hogeschool.

Het SHB wil vooral dat laatste gaan veranderen. De SHB werkgroep Licenties zal, samen met SURF, nieuwe afspraken gaan maken met uitgevers waarin afgesproken wordt dat door hogeschoolmedewerkers geschreven werken open access gedeeld kunnen worden. De SHB werkgroep Onderzoeksondersteuning wil daarnaast met o.a. voorlichtingsbijeenkomsten gaan zorgen voor meer bewustwording bij alle partijen over waarom open access en kennisdeling belangrijk is.

Het doel is om uiteindelijk zo veel mogelijk publicaties van hogescholen vrij toegankelijk en bruikbaar te maken voor iedereen. Daarmee kunnen de studieboeken, artikelen en andere publicaties die door de medewerkers van de instellingen zijn geschreven, ook meteen zonder restricties gebruikt worden ten behoeve van het eigen onderwijs.

Deze Juridische kwesties is ook gepubliceerd in IP 4 (2017).

#

open access hogeschoolbibliotheken

Open Access (en auteursrechten) in het hbo

Bijna 7 jaar nadat de toenmalige HBO Raad namens de hogescholen de Berlin Declaration tekende tijdens het seminar Open Access en hbo, verzamelden zich gisteren ca. 120 bibliotheekmedewerkers, onderzoekers, beleidsmakers en uitgevers om de vraag te beantwoorden hoe het hbo nu dan toch eens eindelijk serieus aan de slag zou kunnen gaan met het Open Access publiceren van hun kennisproducten.

Na een videoboodschap van staatssecretaris Sander Dekker die vanuit Washington duidelijk maakte dat ook het hbo wel degelijk Open Access moet omarmen en dat hij hoopte op concrete resultaten vanuit het seminar, trok tijdens een paneldiscussie Carola Hageman (plaatsvervangend directeur van de Vereniging Hogescholen) het boetekleed onmiddellijk aan.

Ze erkende dat Open Access de afgelopen jaren niet de bestuursagenda van de Vereniging Hogescholen wist te behalen en dat er nog veel werk te verzetten is. Hierbij trok ze regelmatig de vergelijking met de actieve rol die de universitaire tegenhanger VSNU ingenomen heeft ten aanzien van Open Access maar bleef helaas wel zeer vaag of er na al die jaren nu dan wel visie, beleid en acties te verwachten valt vanuit de Vereniging Hogescholen. En dat terwijl de overige panelleden (Daan Andriessen – Vereniging van Lectoren, Eelco Ferwerda – OASPA, Tanja Gaustad – Regieorgaan SIA en Hilde van Wijngaarden – Adviescommissie HBO KennisInfrastructuur) eigenlijk ook alleen maar bevestigden dat er behoefte is aan breed gedragen beleid en visie.

Open Access en auteursrechten

Net als in november 2009 waren er ook nu weer vier parallelle workshops, waarvan er eentje over auteursrechten ging. Deze keer keek ik niet lijdzaam toe terwijl een jurist bepleitte om geen specifieke afspraken te maken hierover (omdat de Auteurswet al duidelijk genoeg was) maar gaf ik de workshop zelf samen met Peter Becker, docent bij de Haagse Hogeschool.

Onze insteek was niet zo zeer om een college over auteursrecht te geven maar vooral om te illustreren welke hindernissen er in elke hogeschool nog steeds zijn bij het (open access) publiceren van afstudeerwerken van studenten, leermateriaal van docenten en onderzoekspublicaties in de meest brede zin van de term. En die hindernissen bleken er ook te zijn bij de hogescholen die vertegenwoordigd waren.


Zowel de auteursrechten-sessie als de overige drie sessies leverden diverse concrete actiepunten op voor de hogeschoolbibliotheken, het Netwerk Auteursrechten Informatiepunten-hbo en vooral de Vereniging Hogescholen. Dat het hoog tijd wordt voor de hogescholen om met Open Access aan de slag te gaan en ook elkaar daar in te stimuleren en aan te spreken, daar waren de meesten het wel over eens.

In de hoop en verwachting dat er over zeven jaar niet nog een keer een seminar nodig is om van Open Access publiceren een vanzelfsprekendheid te maken.

#

Tweetweekoverzicht week 34 2016: SF awards 2016, NPO Netflix, Instaper, Playstation Now op PC, Windows 10 en Kobo ereaders, Europese auteursrechtwetgeving en de onderzoeksagenda van de hogescholen

vakblog tweetweekoverzichtIn het tweetweekoverzicht sta ik alsnog kort stil bij nieuws en interessante ontwikkelingen waar ik wel over getwitterd heb maar waar ik (nog) geen uitgebreide blogpost aan heb gewijd.

Soms omdat anderen dat al beter gedaan hebben dan ik het zou doen, soms omdat er weinig meer over te vertellen valt dan het nieuwtje zelf en soms omdat ik er ook geen blogpost van weet te maken.

In dit tweetweekoverzicht zijn de winnaars van de Hugo Awards en de Arthur C. Clarke Award 2016 bekend gemaakt, wil NPO van Uitzending Gemist naar NPO Gestart, neemt Pinterest Instaper over, kun je nu honderden Playstation 3 spellen spelen op je pc, worden Kobo ereaders dankzij een update van Windows 10 nu weer herkend op je computer, lekt een voorstel uit van de Europese Commissie over de plannen voor de nieuwe auteursrechtwetgeving en presenteren de hogescholen hun strategische onderzoeksagenda 2016-2020.

Hugo Awards en Arthur C. Clarke Award 2016

Liefhebbers van Engelstalige SF konden afgelopen week weer hun hart ophalen aangezien de jaarlijkse prijzen voor de beste titels uitgereikt werden. De Hugo Award voor het beste boek ging naar The Fifth Season van Naomi Jemisin terwijl de Arthur C. Clarke Award naar Children of Time ging van Adrian Tchaikovsky.

De Hugo’s worden al enkele jaren ‘verpest’ door allerlei acties die proberen om de lijst met genomineerde titels te beïnvloeden en zelf geef ik de voorkeur aan het lezen van de genomineerde titels van de Arthur C. Clarke Award die ik dit jaar alle zes wil lezen. Ik ben met de derde titel bezig (Arcadia van Iain Spears) en heb de winnaar nog in mijn immer uitdijende voorraad titels op mijn Kindle staan als toetje. En vroeger of later kom ik vast ook nog wel aan The Fifth Season toe.

NPO Gestart (of NPO Netflix)

De Nederlandse publieke omroepen willen vernieuwing en hebben na drie jaar ingezien dat een Netflix model van on demand kijken beter aansluit bij de wensen van tv kijkers. Ongetwijfeld ingegeven door het feit dat Nederland steeds minder kijkt naar de geprogrammeerde uitzendingen en die paar series of programma’s die ze wel willen zien, terugkijkt in een belabberde kwaliteit via Uitzending Gemist.

En dus wil de NPO ook met een eigen on demand platform komen en Uitzending Gemist transformeren naar een platform waar je – hopelijk in goede kwaliteit – alle programma’s van de publieke omroepen kunt terugvinden op een manier zodat je afleveringen kunt kijken wanneer je wilt. Hoe zich dat moet verhouden tot NLZiet, waar het gaat verschillen en natuurlijk wat dat moet gaan kosten, daar is nog niets over bekend gemaakt.

NLZiet – waar je al programma’s van (o.a.) de NPO kunt terugkijken in HD kwaliteit – is mijns inziens geen voorbeeld van een goed doordacht product en aangezien het feitelijk concurreert met het gratis Uitzending Gemist heb ik er nog niet heel veel vertrouwen in dat NPO Gestart het wel goed gaat doen. Maar wie weet is de NPO zo slim om ook series in te gaan kopen die (volledig) op het nieuwe platform te zien zijn zonder dat je 10 tot 20 weken moet wachten tot ze allemaal op tv uitgezonden zijn. En ook om aangekochte films beschikbaar te maken zodat je mensen nog een reden geeft om er een paar euro per maand voor te gaan betalen.

Instapaper overgenomen door Pinterest

Instapaper is een webdienst waar je artikelen in kunt bewaren en die je – ontdaan van advertenties en websitespecifieke opmaak – vervolgens later kunt teruglezen in o.a. de Instapaper apps of Kindle ereaders. Het was (is?) een grote en veelgebruikte dienst hoewel ik persoonlijk meer heil zag in hun concurrent Read it later, dat nu Pocket heet.

Hoe dan ook, Instapaper maakte afgelopen week bekend dat ze nu onderdeel uitmaken van Pinterest. Het zal vermoedelijk onderdeel zijn van een strategie van Pinterest om behalve het pinnen van foto’s nu ook artikelen en tekstuele webcontent te kunnen opslaan en te delen met anderen. Maar wat er precies mee gaat gebeuren is nog niet duidelijk dus ook hier is het afwachten geblazen.

Playstation Now op je pc

De (prijzige) Playstation Now dienst biedt een interessante manier om honderden Playstation (3) spellen te spelen middels een abonnementstructuur. Het kost weliswaar 16,99 euro per maand (au) maar je kunt dus kiezen uit een bibliotheek van meer dan 300 PS3-games die via streaming te spelen zijn. Geen downloads, geen schijfjes maar slechts een internetverbinding en een apparaat om het op te kunnen spelen.

Dat werkt verrassend goed merkte ik toen ik een half jaar geleden de dienst enkele maanden kon uitproberen op de Playstation 4. De spellen draaien op de servers van Playstation Now en zowel de beelden als de input van de controller worden over en weer verzonden op een manier dat je zonder problemen zelfs de meest intensieve spellen kunt spelen.

Als het op een Playstation 4 werkt dan werkt het ook op zo’n beetje alle apparaten met een internetverbinding en afgelopen week lanceerde Playstation Now dan ook voor de pc. Waardoor het voor het eerst mogelijk is om Playstation spellen te spelen op een pc. Je moet er wel een Playstation controller voor aansluiten (en Sony brengt nog een adapter uit om de PS4 controller wireless te laten werken met je pc) maar voor de rest heb je alleen een redelijke internetverbinding nodig met een minimum van 5Mbps.

Het feit dat we in Nederland een zeer goede infrastructuur van internetverbindingen hebben zal bepalend zijn geweest in de keuze om de PS Now voor PC dienst het eerst in Nederland (en Belgie) uit te rollen naast natuurlijk de VS en dus kun je er nu al mee aan de slag. Als je daar 17 euro per maand voor overhebt natuurlijk. En geen PS3 hebt met een uitgebreide bibliotheek aan games.

Windows 10 en Kobo ereaders

Ja, dat was me wat. De Anniversary Update voor Windows 10 bracht veel vernieuwingen voor het besturingssysteem van Microsoft maar zorgde er ook voor dat aangesloten Kobo ereaders niet meer als zodanig herkend werden. Waardoor je er noch rechtstreeks, noch via Adobe Digital Editions en noch via Calibre nieuwe ebooks op kon zetten.

Het was wachten tot er een oplossing kwam en afgelopen week kwam die er ook in de vorm van een update (KB3176934) die er voor zorgde dat de ereaders weer herkend werden. Ik heb het op een laptop en een Windows tablet geïnstalleerd en alles werkt inderdaad weer naar behoren.

Plannen voor nieuwe Europese auteursrechtwetgeving lekken uit. En die stemmen niet tot vrolijkheid

Ik heb al meerdere keren geschreven over het voornemen van de Europese Commissie om (eindelijk) met nieuwe auteursrechtwetgeving te komen. Er zijn meerdere publieke consultaties geweest en enkele hoopgevende signalen dat de nieuwe wetgeving (beter) rekening gaat houden met onderwerpen als text and data mining en wellicht het verruimen van het leenrecht zodat bibliotheken ebooks kunnen uitlenen.

De site Statewatch heeft echter hun handen weten te leggen op een conceptstuk van de Europese Commissie (downloadlink) die scenario’s schetst voor een aantal nieuwe uitzonderingen maar ook aan lijkt te sturen op het behagen van (muziek en kranten)uitgevers door daar naburige rechten aan te geven.

Het is niet duidelijk of dit het actuele discussiestuk is en of dus de voorstellen daadwerkelijk overwogen worden door de Europese Commissie. Om die reden ga ik ook nog niet uitgebreid in op wat al die maatregelen zouden kunnen betekenen.

Het goede nieuws is dat de Europese Commissie de bestaande uitzondering voor het onderwijs wil harmoniseren tussen de Europese landen en die wil uitbreiden naar het gebruik van digitaal materiaal. Hierbij lijkt men ook het gebruik van materiaal in online courses en MOOCs voor ogen te hebben en dat zou zeer welkom zijn.

Minstens net zo goed nieuws is dat er nieuwe uitzonderingen in de planning staan voor text and data mining (die was al aangekondigd maar goed dat het genoemd wordt) en eentje voor culturele erfgoedinstellingen waarmee ze hun collecties – tenminste dat deel dat niet meer door rechthebbenden commercieel geëxploiteerd wordt – zouden kunnen gaan digitaliseren. Daar komt dan wel een ECL (een collectieve regeling) aan te pas en daar zullen in de praktijk ook nog wel haken en ogen aan zitten maar de broodnodige ruimte wordt in elk geval gecreëerd. De mogelijkheden in de huidige wetgeving ontbreken nu volledig namelijk.

Maar dan vermeldt het document een aantal maatregelen die ik rustig in de categorie slecht nieuws schaar. De EC wil een verplichting introduceren voor online diensten – waar eindgebruikers content kunnen uploaden – om overeenkomsten af te gaan sluiten met rechthebbenden voor het aanbieden van die content. Een enorm onpraktische verplichting die alle diensten (van bestandopslagdiensten als Dropbox tot videoplatformen als YouTube) zou dwingen om alle geuploade content te screenen op auteursrecht aangezien die in beginsel gedeeld kunnen worden met anderen. YouTube is hier het voorbeeld waarschijnlijk aangezien dat precies is wat zij doen en vervolgens nog steeds onder vuur liggen van rechthebbenden die dat allemaal niet voldoende vinden. Het is technisch niet uitvoerbaar en geeft rechthebbenden alleen maar ammunitie om alle vormen van innovatie bij dit soort platformen onderuit te halen.

Maar het kan nog erger helaas want de EC lijkt het dus serieus te overwegen om uitgevers een naburig recht te geven op gepubliceerde artikelen. Hier zwicht Europa voor de druk van uitgevers om Google ‘aan te kunnen pakken’ in het indexeren, tonen en linken naar nieuwsartikelen op de site van uitgevers. Iets dat in Spanje al geïntroduceerd werd als linktax en wat leidde tot het stoppen van Google News in Spanje en sterk teruglopende bezoekcijfers voor alle uitgevers. Even los van de idioterie om uitgevers rechten te geven op content puur omdat ze het publiceren (het auteursrecht berust bij de journalisten en schrijvers van de content) zie ik geen enkel scenario waarin dit ook maar een cent extra gaat opleveren voor uitgevers. Integendeel. Om nog maar niet te spreken van de verzwakking van de positie van de auteurs die dus zelf minder of geen inspraak meer hebben over de publicatie van hun artikelen.

Julia Reda, auteursrechtenexpert en lid van het Europees Parlement, vatte het nog wat kernachtiger samen in haar eigen beschouwing:

Nu maar hopen dat deze soep niet zo heet gegeten gaat worden.

Strategische onderzoeksagenda 2016-2010 van de hogescholen

Ook hogescholen houden zich al jaren bezig met onderzoek: toegepast onderzoek dat een brug moet leggen tussen het onderwijs en de beroepspraktijk. Het wordt te pas en (vooral) te onpas vergeleken met academisch onderzoek maar het hbo richt zich met hun onderzoek vooral op hun maatschappelijke opdracht. Of zoals ik zelf graag samenvat, hogescholen doen onderzoek waar je praktisch wat aan hebt :)

Afgelopen donderdag presenteerde de Vereniging Hogescholen hun strategische onderzoeksagenda (PDF) voor de komende jaren met daarin de plannen, thema’s en ambities van hogescholen om onderzoek nog meer op de kaart te zetten. Interessant en verplicht leesvoer voor alle hogeschoolbibliothecarissen als je het mij vraagt.

#

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top