Over Green Open Access, NWO voorwaarden en trusted repositories

green open access NWO repositories

Open Access publiceren

Je zou bijna gaan denken dat staatssecretaris Sander Dekker met het idee van Open Access is gekomen. Onzin natuurlijk want de Open Access-beweging maakt zich al heel wat jaren sterk voor het vrij toegankelijk maken van (actuele) wetenschappelijke informatie. Onderzoeksinstellingen en universiteiten steunen de Berlin Declaration – dat oproept om onderzoeksresultaten in open access te publiceren – en datzelfde geldt ook voor het hbo.

Binnen het Open Access publiceren worden er twee routes onderscheiden: de gouden route (Gold Open Access) waarbij artikelen door de uitgever zelf in Open Access gepubliceerd worden. Dat kan in volledig OA Journals of in hybride tijdschriften die zowel artikelen bevatten die vrij toegankelijk zijn als artikelen die alleen voor abonnees toegankelijk zijn – de auteur, diens werk- of subsidiegever betaalt dan een Article Processing Charge (APC).

Maar ook de groene route (Green Open Access) waarbij artikelen na peer review maar vóór definitieve opmaak door of namens de auteur zelf gearchiveerd worden in een open repository (van de eigen instelling). Daar heeft een uitgever vaak een embargo-periode voor ingesteld. Dit heet self-archiving, is gratis en maakt vaak onderdeel uit van het beleid van het tijdschrift.

Dat er meer nodig is om onderzoekers hun publicaties (artikelen en boeken) vrij beschikbaar te laten maken dan alleen goede wil, is inmiddels echter ook wel duidelijk geworden. Wetenschappelijke uitgevers staan niet te trappelen om hun verdienmodellen te ontmantelen maar ook onderzoekers zelf zien weinig redenen om te stoppen met het “ouderwets” publiceren van hun artikelen in de vooraanstaande peer-reviewed tijdschriften. Alle goede intenties en principes ten spijt.

Doel voor ogen

Eind 2013 schreef staatssecretaris Dekker van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) een brief aan de Tweede Kamer waarin hij zijn Open Access beleid aankondigde. Hiermee wilde hij de druk vergroten om nu ook echt eens werk te gaan maken van Open Access. In 2018 moet 60% en in 2024 moet zelfs 100% van de wetenschappelijke publicaties, die met publiek geld gefinancierd zijn, Open Access beschikbaar zijn.

Zijn eigen voorkeur gaat uit naar de gouden route en dat is ook de insteek geworden van de onderhandelingen die met de wetenschappelijke uitgevers gevoerd worden door de universiteiten. Met succes want met de meeste wetenschappelijke uitgevers (Elsevier, SAGE, Springer en Wiley) zijn inmiddels afspraken gemaakt om Open Access te kunnen publiceren.

Maar dat is niet het enige zichtbare resultaat want de laatste paar jaren zijn de ontwikkelingen rondom Open Access snel gegaan. Er komen steeds meer kwalitatief goede tijdschriften waarin onderzoekers volgens Open Access-standaarden kunnen publiceren en waar de kwaliteitsbewaking eveneens middels peer review plaats vindt. Daarnaast staan heel veel niet-Open Access tijdschriften self-archiving toe van artikelen en inmiddels is het recht om als onderzoeker je artikelen Open Access te publiceren zelfs opgenomen in de Auteurswet. Green Open Access draagt ook flink bij aan het halen van de doelstelling van Dekker.

Open Access (niet omdat het kan maar) omdat het moet

Maar hoe zorg je er nou voor dat Open Access publiceren van onderzoeksresultaten (min of meer) gegarandeerd wordt? Door het als voorwaarde op te nemen in de financiering van onderzoek!

Tenminste, dat is wat de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) per 1 december 2015 gedaan heeft. NWO wijzigde haar subsidievoorwaarden zodat alle publicaties, die voortkomen uit een ‘call for proposals’, op het moment van publicatie direct openbaar toegankelijk moeten zijn. Oftewel, maak je gebruik van onderzoeksfinanciering van NWO, dan moet je je ook aan de Open Access voorwaarden houden van NWO.

In het hbo wordt er veel gebruik gemaakt van subsidies van het Nationaal Regieorgaan Praktijkgericht Onderzoek SIA. SIA is onderdeel van NWO en hoewel het voor de hand ligt dat ook voor de SIA subsidieregelingen een Open Access voorwaarde gaat gelden, is dat op het moment van schrijven nog niet bevestigd. Dat geldt ook voor de subsidieregelingen van o.a. ZonMw (gezondheidsonderzoek).

Horizon 2020 is met het OpenAIRE initiatief inmiddels wel aangehaakt bij de Open Access doelstellingen en ook hier geldt een OA verplichting als je van hun subsidieregeling gebruik maakt.

NWO-voorwaarden

OK, je maakt dus gebruik van onderzoeksfinanciering van NWO maar wanneer voldoe je nou aan de voorwaarden voor Open Access publiceren? NWO zegt op haar site dat het dan om de volgende publicaties gaat:

  • Artikelen in Gold Open Access tijdschriften en boeken die op het moment van publicatie Open Access beschikbaar zijn;
  • Artikelen in abonnee-tijdschriften die meteen vrij beschikbaar gemaakt worden via betaling door de auteur of via een overeenkomst van de Nederlandse universiteiten met een uitgever;
  • Met het deponeren van een versie van de publicatie in een trusted repository, die op het moment van publicatie onmiddellijk voor iedereen toegankelijk is, wordt voldaan aan de NWO-voorwaarden.

T.a.v. de gouden route is de werkwijze relatief eenvoudig. De Gold OA tijdschriften en boeken zijn “bekend” en onderzoekers kunnen met een linkje naar het gepubliceerde artikel simpelweg aantonen dat aan de voorwaarde voldaan is. Dat geldt min of meer ook voor de artikelen in abonnee-tijdschriften want daar kan eveneens naar gelinkt worden door een auteur en als er een overeenkomst is tussen de universiteiten en de uitgever (zoals bij de vier hierboven genoemde wetenschappelijke uitgevers), dan voldoen alle publicaties in die tijdschriften automatisch aan de door NWO gestelde voorwaarden.

Voor de groene route geldt echter een extra voorwaarde. Het deponeren van (een versie van) de publicatie moet in een “trusted repository” gebeuren: een repository die zelf ook weer aan een aantal voorwaarden moet voldoen en die opgenomen moet zijn in de Directory of Open Access Repositories (DOAR). De repositories van de universiteiten lijken hier allemaal al in opgenomen te zijn maar die van de hbo instellingen zijn dat nog niet.

De hbo’s werken echter samen met het beschikbaar maken van de publicaties van hun eigen instellingen in de HBO Kennisbank. NWO ziet de HBO Kennisbank – gelukkig – ook als een trusted repository (A. Jolmers, persoonlijke mededeling, 8 december 2015) maar voegt er wel aan toe dat daarvoor idealiter de repositories van de instelingen ook zichtbaar moeten zijn in OpenDOAR.

Open Access in het hbo

Als er over Open Access gesproken wordt dan lijkt het automatisch (alleen) om wetenschappelijke onderzoekspublicaties te gaan bij universiteiten en onderzoeksinstellingen. Onderzoek en publicaties in het hbo worden veelal niet meegenomen in de dialoog over open access terwijl er vanzelfsprekend ook in het hbo veel werken gepubliceerd worden. De publicatierichtlijn van Windesheim legt bijvoorbeeld sterk de focus op open access van afstudeerwerken (van studenten), onderwijsmateriaal (studieboeken) en onderzoekspublicaties.

Zoals één van onze onderzoekers terecht opmerkte: er is maar één soort onderzoek en dat is goed onderzoek. De rare kunstmatige scheiding tussen wetenschappelijk onderzoek en praktijkgericht onderzoek heeft geen enkel nut. Kennis is kennis en dat is wat je vrij beschikbaar wilt/moet maken als het afkomstig is uit met (deels) publieke middelen gefinancierd onderzoek.

Dit jaar zullen de hbo-instellingen, samen met SURF, aan de slag (moeten) gaan om vast te stellen wat in het hbo onder open access verstaan wordt, welke doelen gezamenlijk nagestreefd worden en welke consequenties dit heeft voor de HBO Kennisbank (en instellingsrepositories).

Voor alle publicaties die afkomstig zijn uit door NWO (of Horizon 2020) gefinancierd onderzoek, betekent het o.a. nadenken over hoe je deze terugvindbaar kunt maken zodat er gemakkelijk naar verwezen kan worden en hoe deze publicaties zich – ook qua gebruiksrecht – onderscheiden van alle andere publicaties. En natuurlijk moeten er tientallen repositories aangemeld en opgenomen worden bij OpenDOAR. Voor de repository van Windesheim hebben we deze procedure inmiddels succesvol afgerond.

windesheim repository open access
Hoog tijd om nu eens echt werk te gaan maken van open access. Vooral in het hbo.

#

Tweetweekoverzicht week 48 2015: LibGen, BookFi en Sci-Hub, Star Wars Google, Zite, WordPress, leenrecht voor ebooks, NWO verplicht Open Access en einde aan Recht op informatie

vakblog tweetweekoverzichtIn het tweetweekoverzicht sta ik alsnog kort stil bij nieuws en interessante ontwikkelingen waar ik wel over getwitterd heb maar waar ik (nog) geen uitgebreide blogpost aan heb gewijd.

Soms omdat anderen dat al beter gedaan hebben dan ik het zou doen, soms omdat er weinig meer over te vertellen valt dan het nieuwtje zelf en soms omdat ik er ook geen blogpost van weet te maken.

In dit tweetweekoverzicht zijn LibGen, BookFi en Sci-Hub nog steeds online, gaat Google mee in de Star Wars hype, gaat Myjour wellicht wat anders proberen, komt er een einde aan Zite, is WordPress.com helemaal vernieuwd incl. desktop apps, lobbyen de bibliotheken in Brussel voor leenrecht voor ebooks, maakt het NWO Open Access verplicht bij hun subsidies en komt er een einde aan de Recht op informatie columns.

LibGen, BookFi en Sci-Hub terug van niet weggeweest

Heel lang duurde het niet. Begin november besloot de rechter dat de drie sites – die duurbetaalde artikelen uit o.a. Elseviertijdschriften gratis beschikbaar stellen – hun domeinnamen moesten inleveren en de deuren moesten sluiten. Toen anderhalve week geleden ook daadwerkelijk de domeinnamen ingetrokken werden verhuisden alle drie de sites simpelweg naar nieuwe domeinnamen. The Pirate Bay werkwijze zeg maar.

LibGen is via een nieuwe url te bereiken maar ook Sci-Hub is inmiddels weer gewoon te raadplegen.

Google en Star Wars

Nog iets meer dan twee weken en dan gaat de nieuwe Star Wars film in première. De winkels liggen al vol met allerlei Star Wars merchandise, de nieuwe Star Wars spellen zijn te spelen en de promotiemachines draaien op volle toeren.

Ook Google doet er aan mee. Je kunt op de speciale Google Star Wars pagina kiezen voor de lichte of duistere kant en Google past dan vervolgens enkele van hun webdiensten aan met een bijbehorend sausje. De laadbalk van Gmail wordt vervangen door een lichtzwaard – serieus, Google, die wil ik permanent houden – en ook krijg je een Star Wars thema in de rest van je Gmail.

Over lichtzwaarden gesproken, als je schuift met de volume knop in YouTube dan krijg je het kenmerkende geluid van een rondzwaaiend lichtzwaard. Allemaal om nog wat meer zin te krijgen in de film.

En natuurlijk is er een speciale Star Wars Easter Egg in de zoekmachine: typ “a long time ago in a galaxy far far away” en alle zoekresultaten over Star Wars worden getoond in de stijl van de introtekst van de films waarbij de tekst diagonaal kruipt richting de horizon.

Flipboard trekt de stekker uit Zite

Velen zijn bekend met Flipboard, de app die een soort gepersonaliseerd magazine maakt van allerlei nieuwsbronnen. Concurrent Zite is een stuk minder bekend maar dat is onterecht aangezien het eigenlijk doet wat Flipboard doet maar dan een stuk beter. Meer flexibiliteit, meer mogelijkheden en makkelijker om nieuwe bronnen te vinden over de onderwerpen die je interessant vond. Flipboard zelf zag dat ook en nam vorig jaar Zite snel over.

Gelukkig bleven beide diensten en apps naast elkaar bestaan maar afgelopen week kondigde Flipboard aan alsnog de stekker uit Zite te gaan trekken. Daarmee moet ik volgende week dus afscheid nemen van een fijne app en moet ik zelf weer op zoek naar interessante feeds om aan Feedly toe te voegen. Flipboard focust zich vooral op vormgeving en laagdrempeligheid en dat is niet waar ik behoefte aan heb. Het is jammer dat ze Zite niet verder ontwikkeld hebben voor een andere doelgroep met andere wensen dan de Flipboard gebruikers.

WordPress.com is nu een webapp met bijbehorende desktopapp(s)

Als je een WordPress.com blog hebt moet het je al lang opgevallen zijn natuurlijk maar de site is volledig vernieuwd. De site is niet meer alleen de rechtstreekse interface met je blog maar fungeert nu als een webclient om je eigen blog bij te houden maar die ook veel beter geschikt is nu om andermans (blog)artikelen te lezen. De Reader is ook vernieuwd en je kunt nu zeer eenvoudig sites toevoegen die je wilt volgen.

Daardoor concurreert de Reader ineens een stuk beter met Feedly en Bloglovin’ en met name de fraaie weergave van de artikelen in Reader zelf doet denken aan hoe Medium de artikelen presenteert. Ik blijf bij Feedly maar ik ga nu zeker eens een selectie van veelgelezen blogs toevoegen aan de nieuwe Reader van WordPress.

WordPress gaat nu ook desktop apps aanbieden waarmee je dus buiten de browser om kunt gaan bloggen en de eerste Mac versie is al beschikbaar. Wanneer de Windows versie komt en of je daar dan ook de zelf gehoste WordPress(.org) blogs mee kunt beheren is nog niet duidelijk.

Lobbyen voor leenrecht voor ebooks

Volgende maand komt de Europese Commissie met haar langverwachte standpunten en aanbevelingen t.a.v. de hervorming van het Europese auteursrecht. Daar heb ik zelf laaggespannen verwachtingen bij als het gaat om een uitbreiding van de mogelijkheden voor burgers, de bibliotheeksector, de cultuursector en het onderwijs maar het weerhield de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) er gelukkig niet van om in Brussel te pleiten voor een wettelijk leenrecht voor ebooks.

Ik kan me alleen maar aansluiten bij de argumenten van de VOB om dit inderdaad mogelijk te maken zodat bibliotheken ook hun maatschappelijke (en wettelijke!) taak kunnen blijven verrichten om burgers laagdrempelig toegang te verschaffen tot informatie. Hoe snel de groei precies zal gaan, daar kun je over argumenteren, maar dat over 10 jaar een aanzienlijk deel van de boekenmarkt uit – alleen – ebooks zal bestaan staat volgens mij niet ter discussie. Net zo min als dat de bibliotheken niet in staat zijn om voor elke uitgever en elke titel licenties af te sluiten met afspraken over de tijdelijke beschikbaarheid, aantal uitleningen enz.

Ik ben er van overtuigd dat een wettelijk leenrecht voor bibliotheken voor ebooks, inclusief nette leenrechtvergoeding per uitlening, de weg is om te gaan. De verhouding tussen het aantal uitleningen van ebooks in Nederland en de verkoop van ebooks laat mijns inziens zien dat dit model een prima kans van slagen heeft. Ik ben er helaas ook van overtuigd dat leenrecht voor ebooks niet zal voorkomen in het standpunt van de Europese Commissie maar goed, we zullen het zien komende maand.

NWO stelt Open Access verplicht als je hun subsidies wilt

Ik vroeg me eerder dit jaar af wanneer (en of) het nog ging komen maar afgelopen week maakte de Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) bekend dat ze hun subsidievoorwaarden per 1 december flink aan gaan scherpen. Als onderzoekers in aanmerking willen komen voor onderzoeksfinanciering via NWO dan zullen de onderzoekspublicaties die hieruit voortkomen op het moment van publicatie direct openbaar toegankelijk moeten zijn. De NWO wil bijdragen aan de doelstelling van staatssecretaris Dekker van Onderwijs om in 2024 alle met publiek geld gefinancierde publicaties Open Access beschikbaar te hebben. Dat deden ze in het verleden al door het te vragen maar met het verplicht stellen in de subsidievoorwaarden is de vrijblijvendheid voor onderzoekers er nu dus af.

Samen met de Open Access bepaling die in de Auteurswet is vastgelegd, is dit nu een sterke drijvende kracht voor onderzoekers om (ook) Open Access te gaan publiceren. Hetzij door te publiceren in een OA tijdschrift of via self-archiving/afspraken met de uitgever er voor te zorgen dat hun publicatie tegelijkertijd ook in de repositories van de instellingen gepubliceerd kan worden. Interessant is nog wel dat waar de Open Access bepaling in de Auteurswet voorziet in een redelijke (embargo)termijn, de NWO dus eist dat de publicatie op dag één al Open Access beschikbaar is.

Op een hogeschool heb ik er minder mee te maken dan mijn collega’s bij de onderzoeksinstellingen maar ik ga er ongetwijfeld ook mee aan de slag met de onderzoekers die via de NWO hun onderzoeksfinanciering (willen) regelen. Tijd om me wat meer te verdiepen in dit onderwerp dus!

Na drie jaar een einde aan de Recht op informatie columns

Het is natuurlijk geen breed en landelijk interessant nieuws maar voor mij persoonlijk wel een moment om bij stil te staan. Gisteren leverde ik namelijk de laatste editie van de Recht op informatie column in voor de IP. Ik heb drie jaar lang geprobeerd om auteursrecht(gerelateerde) onderwerpen onder de aandacht te brengen bij mijn collega informatieprofessionals en met veel plezier de columns geschreven voor ons vakblad. Ze zijn ook allemaal op dit blog verschenen en als ik zo die hele rij zie staan dan ben ik daar stiekem erg trots op.

Zo makkelijk vond ik het namelijk niet om al die onderwerpen in een tekst van max 640 woorden te beschrijven op een manier dat het ook voor iedereen te volgen is. Zeker met betrekking tot die woordengrens ging het ook regelmatig ‘mis’ en ging ik de strijd aan om een deel van de advertentieruimte te claimen. Eén keer leidde dat zelfs tot het plaatsen van de column in een kleiner lettertype dan de rest van het blad.

Na 27 keer het betere deel van mijn weekend besteed te hebben om de Recht op informatie columns te schrijven vind ik het nu echter welletjes. Deels omdat een column in een vakblad (voor mij tenminste) niet leidt tot enige reactie en het dan lastiger is om de motivatie vol te houden. Deels om tijd te maken voor andere hobbies en wellicht nieuwe schrijfklussen. Waarschijnlijk krijgt het onderwerp auteursrecht een ander plekje in de IP en vanzelfsprekend blijf ik er hier op Vakblog gewoon over schrijven. Ik speel nog met het idee om een nieuwe rubriek te introduceren die lijkt op Recht op informatie maar niet de beperkingen van een column op papier heeft. Daar ga ik nog eens over nadenken.

#

  • © 2006- 2020 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top