Juridische kwesties: Publiek domein … met restricties

Auteursrechtelijke bescherming is tijdelijk maar zelfs als werken niet meer beschermd worden door het auteursrecht zijn er nog steeds restricties waar je op moet letten voordat je het kunt gebruiken.

Soms lijkt het alsof alle afbeeldingen, foto’s, teksten, video’s, boeken enzovoort auteursrechtelijk beschermd zijn. En dat is eigenlijk ook gewoon zo. De Auteurswet beschermt elk werk dat gemaakt wordt automatisch en geeft de maker ervan exclusieve rechten en zeggenschap over dat werk. Dit betekent dat je toestemming moet hebben om een foto, boek of film te mogen gebruiken voor je eigen doeleinden zolang die bescherming van kracht is.

Voor altijd en eeuwig?

De duur van de auteursrechtelijke bescherming is in de loop van de eeuwen nogal uit de hand gelopen. Het begon in de 18e eeuw ooit met veertien jaar na het publiceren van het werk. Inmiddels is de termijn in bijna alle landen vastgesteld op zeventig jaar na het overlijden van de maker. Ook in Nederland is dat de termijn, zoals uit artikel 37 van de Auteurswet blijkt: ‘Het auteursrecht vervalt door verloop van zeventig jaren, te rekenen van de 1e januari van het jaar, volgende op het sterfjaar van de maker.’

Publiek Domein

Elk jaar loopt op 1 januari dus de auteursrechtelijke bescherming af op werken van auteurs die dan zeventig jaar geleden overleden zijn. Zodra dit gebeurt, vallen de werken in het zogeheten publiek domein: iedereen kan ze zonder toestemming of vergoeding voor eigen doeleinden gebruiken.

Helemaal vrij te gebruiken? Niet per se, want je moet nog steeds goed opletten of alle mogelijke rechten van alle makers van een werk ook daadwerkelijk verlopen zijn.

Restricties

In Nederland zijn de werken van makers die in 1948 overleden nu vrij te gebruiken. Het is echter maar de vraag of daarmee ook alle rechten zijn komen te vervallen. Er kunnen bijvoorbeeld meerdere auteurs, redacteuren, vertalers of illustratoren meegewerkt hebben aan een boek waardoor het werk nog steeds beschermd wordt door het auteursrecht van de langstlevende rechthebbende.

De Koninklijke Bibliotheek heeft op publiekdomeindag.nl een lijst gepubliceerd van titels waarvan ze hebben kunnen vaststellen dat alle betrokkenen (meer dan zeventig jaar) overleden zijn. Deze zijn echt vrij te gebruiken maar voor alle andere boeken, tijdschriften en foto’s zul je dus zelf onderzoek moeten doen om er zeker van te zijn dat ze in het publiek domein vallen.

Lichtbildschutz

In Duitsland kwam er, vlak voor de kerst, op 20 december 2018 nog een nieuwe restrictie bij. De aanleiding: een rechtszaak over het op Wikipedia zetten van foto’s van schilderijen uit de zeventiende, achttiende en negentiende eeuw. Het Bundesgerichthof besliste dat er een auteursrecht rust op foto’s van schilderijen die zelf niet meer auteursrechtelijk beschermd zijn.

Dit recht heet Lichtbildschutz en biedt een auteursrechtelijke bescherming van vijftig jaar na de eerste openbaarmaking van de foto. Het Bundesgerichthof besloot ook dat een museum, waar schilderijen tentoongesteld worden, het fotograferen ervan kan verbieden. Dit betekent dat musea en andere eigenaren van schilderijen waarvan het auteursrecht al lang verlopen is, via het auteursrecht op de zelfgemaakte foto’s ervan kunnen voorkomen dat de afbeeldingen openbaar gemaakt worden.

In Nederland bestaat dit recht (gelukkig) niet en pakt het Rijksmuseum het een stuk gebruiksvriendelijker aan. De komende tijd maakt het museum digitale versies beschikbaar van de werken van 59 schilders die in 1948 overleden zijn. Op die manier kunnen nog meer mensen toegang krijgen tot deze werken in de Rijksmuseum-collectie – en dat is ook precies waarvoor het publiek domein bedoeld is. Ondanks de restricties natuurlijk.

Deze Juridische kwesties is ook gepubliceerd in IP 1 (2019).
#

Tweetweekoverzicht week 1 2019: Nogmaals publiek domeindag, de volgende Kobo ereader en duurdere boeken door stijging lage btw-tarief?

Elke week maak ik een tweetweekoverzicht waarin ik alsnog stil sta bij nieuws en interessante ontwikkelingen waar ik wel over getwitterd heb maar waar ik (nog) geen blogpost aan heb gewijd.

Gelukkig nieuwjaar! Het lijkt alsof ook het nieuws nog vakantie heeft want heel veel kon ik deze week niet vinden. Maar goed, er is niets mis mee om een beetje rustig het nieuwe jaar te beginnen, toch?

Nog een keer publiek domeindag

Ja, OK, ik schreef er vorige week ook al over (en een paar dagen geleden zelfs in een blogpost) maar zoals ik al zei, het was een heel rustig weekje qua nieuws. En aangezien ik denk dat je niet genoeg aandacht kunt besteden aan het beschikbaar komen van oude werken in het publiek domein wijs ik je gewoon nog een keer hier op ;)

Wat wordt de volgende Kobo ereader?

De Good Ereader site waagt zich, zo in het begin van het nieuwe jaar, aan een voorspelling voor wat de nieuwe ereaders in 2019 gaan worden. Die neem ik altijd met een flinke korrel zout want op Good Ereader verschijnen vaak stukjes die nogal, laten we zeggen, licht qua feitelijke inhoud zijn en die desondanks proberen met autoriteit iets nieuws te brengen.

Zo ook met hun voorspelling dat Kobo een nieuwe ereader op Moederdag gaat uitbrengen met ondersteuning voor audioboeken. Kobo bracht jarenlang namelijk hun nieuwe model uit rondom Moederdag en met hun laatste model, de Forma – die overigens aan het eind van afgelopen jaar uit kwam – volgen ze overduidelijk een lijn die ook door Amazon neergezet wordt. Combineer die met elkaar en dan is het makkelijk speculeren dat Kobo in 2019 rondom Moederdag met een nieuwe ereader komt die ondersteuning heeft voor luisteren naar audioboeken. Het is zo’n beetje de enige feature die Kobo niet van de Oasis 2 heeft overgenomen en die Amazon met terugwerkende kracht implementeert in hun lijn van Kindle ereaders.

Maar wat mij betreft een veel te gemakkelijke en luie voorspelling. Good Ereader verwacht een nieuw Kobo model dat de opvolger moet worden van de Aura Edition 2 terwijl die er in de vorm van de Clara HD al lang is. En vanuit het Amerikaanse perspectief ligt het voor de hand om van bluetooth en audioboeken functionaliteit uit te gaan (want Amazon doet dat ook) maar Kobo verkoopt in de meeste landen helemaal (nog) geen audioboeken en waarom zouden ze een nieuw model introduceren dat niet bruikbaar is in de meerderheid van de landen waar ze ereaders willen verkopen?

Dat gezegd hebbende vind ik het ook erg lastig om te voorspellen wat de volgende stap van Kobo gaat zijn. De Clara HD doet het bijzonder goed volgens mij als ‘instapmodel’ met een 6 inch scherm, de Forma gaat minstens nog 1,5 jaar mee als het luxe model voor de veeleisende digitale lezer en ik zie geen radicale verbeterpunten voor de Aura H2O Edition 2 die met een 6,8 inch scherm het ook nog steeds goed doet.

Qua leeftijd zou het de H2O zijn die als eerste nu een upgrade gaat krijgen maar los van een snellere processor (dat zou geen overbodige luxe zijn) kan ik het niet bedenken. Of Kobo moet toch dit jaar hun audioboekenaanbod gaan lanceren in de rest van de landen en dat ze inderdaad met een nieuw instapmodel komen dat voorzien is van meer opslagruimte en bluetooth ondersteuning voor koptelefoons. Maar dat denk ik eigenlijk niet …

Duurdere boeken door stijging btw tarief?

Op 1 januari zijn ook de nieuwe btw en belastingmaatregelen van kracht geworden in Nederland. Die voelen we allemaal in onze portemonnees want door de stijging van het lage btw-tarief van 6% naar 9% worden niet alleen de dagelijkse boodschappen en gezond voedsel duurder, ook boeken zijn uitgezonderd van het reguliere, hoge, btw-tarief en zijn dus duurder geworden voor de uitgevers en boekwinkels om te verkopen.

Nou zou je kunnen denken dat uitgevers en boekwinkels dan simpelweg de prijzen gaan aanpassen maar dat is met de wet op de vaste boekenprijs een tikkeltje lastiger dan voor supermarkten en de bakker om de hoek. Daarbij worden prijzen in het algemeen, maar zeker ook voor boeken, graag afgerond naar een rond bedrag (nou ja, 99 cent achter de komma in veel gevallen) en zou je met het 1 op 1 aanpassen van de prijzen op “rare” getallen uitkomen.

En voor boeken heb je ook te maken met een psychologische grens van wat mensen bereid zijn er voor te betalen. Je ziet maar weinig boeken boven de 20 euro uit komen bijvoorbeeld – of 19,99 want die psychologische grens is nou net de reden waarom die 99 cent achter de komma staat ook al krijg je echt geen 1 eurocent wisselgeld – en uitgevers zullen niet genegen zijn die prijs nu ineens wel boven de 20 euro te laten uitkomen.

Richard Thiel deed een steekproef bij kinderboekenuitgevers en ontdekte dat uitgevers de stijging van kosten verspreiden over hun fondsen. Bepaalde boeken blijven ongewijzigd in prijs maar andere boeken zijn nu een volle euro duurder geworden en dat is veel meer dan de 2,83% die door de btw wijziging opgelegd wordt. De titels die een euro duurder zijn geworden moeten de prijsstijging bij andere titels dan compenseren en dat is best slim bedacht. Tenzij je natuurlijk net op zoek was naar een boek dat sinds een week dus 10% duurder is geworden :)

In mijn maandelijks overzicht van top 10 bestsellers zal ik hier ook op gaan letten. Tenminste, voor de papieren edities want ebooks vallen op dit moment noch onder de wet op de vaste boekenprijs noch onder het lage btw-tarief.

#

publiek domeindag header

Publiek domeindag 2019: over werken die niet meer auteursrechtelijk beschermd zijn

Auteursrechtelijke bescherming is tijdelijk en elk jaar komen daardoor op 1 januari werken beschikbaar die niet meer auteursrechtelijk beschermd worden. 1 januari is daarom Publiek Domeindag en in Nederland zijn de werken van auteurs die in 1948 overleden nu vrij te gebruiken. In Amerika is er zelfs iets heel bijzonders aan de hand dit jaar …

Soms lijkt het wel alsof werkelijk alle afbeeldingen, foto’s, teksten, video’s, boeken enzovoorts auteursrechtelijk beschermd zijn. En in de praktijk komt het daar ook gewoon op neer. De Auteurswet beschermt elk werk dat gemaakt wordt automatisch en geeft de maker ervan exclusieve rechten en zeggenschap over dat werk. Dat betekent dat je dus toestemming moet hebben om een foto, boek of film te mogen gebruiken voor je eigen doeleinden zolang die bescherming van kracht is.

Helaas is de duur van de auteursrechtelijke bescherming in de loop van de eeuwen nogal uit de hand gelopen. Het begon in de 18e eeuw ooit met 14 jaar na het publiceren van het werk. Inmiddels is de termijn in bijna alle landen vastgesteld op 70 jaar na het overlijden van de maker. Ook in Nederland is dat de termijn, zoals uit artikel 37 van de Auteurswet blijkt: ‘Het auteursrecht vervalt door verloop van 70 jaren, te rekenen van de 1e januari van het jaar, volgende op het sterfjaar van de maker.’

Publiek Domeindag

Elk jaar loopt op 1 januari dus de auteursrechtelijke bescherming af op werken van auteurs die dan 70 jaar geleden overleden zijn. Zodra dit gebeurt, vallen de werken in het zogeheten publiek domein: iedereen kan ze zonder toestemming of vergoeding voor eigen doeleinden gebruiken.

Internationaal wordt sinds 2010 aandacht besteed aan deze Publiek Domeindag en sinds vorig jaar doet ook Nederland mee met de website publiekdomeindag.nl, waar onder andere de KB, Creative Commons Nederland en Wikimedia Nederland aan meewerken.

Via deze website is te zien dat bijvoorbeeld het Rijksmuseum kunstwerken van 59 mensen die in 1948 overleden zijn in de collectie heeft. De werken van deze kunstenaars worden in de komende tijd op hoge resolutie beschikbaar gemaakt op de website van het Rijksmuseum.

Met boeken ligt het helaas een beetje lastiger want hoewel een titel inderdaad in het publiek domein komt als de in 1948 overleden persoon de enige auteur was, kan er ook vaak sprake zijn van gedeeld auteursrecht met mede-schrijvers, illustratoren of andere makers. De Koninklijke Bibliotheek heeft een lijst opgesteld met 121 auteurs die in 1948 overleden zijn en heeft onderzoek gedaan naar titels die 100% zeker vrij van auteursrechten zijn omdat alle betrokkenen (meer dan 70 jaar) overleden zijn.

Morgen, 3 januari 2019, is er een hele bijeenkomst gewijd aan al deze makers en de werken die sinds gisteren in het publiek domein vallen. Een feestje voor het cultureel erfgoed en daarmee een feestje voor ons allemaal toch?

Only in America

Op de lijst met Nederlandse auteurs staan niet heel veel bekende namen. Tenminste, voor mij zijn het geen bekende namen en de vraag die je zou kunnen stellen is of ook in Amerika werken in het publiek domein zijn gekomen. De Amerikaanse entertainmentindustrie heeft in de jaren 30 en 40 veel ‘bekende’ werken voortgebracht natuurlijk.

Alleen werkt het dus heel anders in Amerika. In Amerika wordt voor werken uit de entertainmentindustrie een termijn gerekend vanaf het moment dat het werk openbaar is gemaakt. De zogenaamde corporate authorship. Tot 1998 was die termijn – door de eeuwen heen opgerekt naar – 75 jaar. Maar toen Mickey Mouse in het publiek domein dreigde te gaan komen in 2003 – de eerste tekenfilm van de Disneymuis stamt uit 1928 – werd er een stevige lobby gevoerd om deze termijn te verlengen.

Er kwam uiteindelijk een nieuwe wet die zowel de reguliere beschermingstermijn (tot dat moment 50 jaar na het overlijden van de maker) als die van het corporate authorship met 20 jaar verlengde.

Die (Sonny Bono) Copyright Term Extension Act uit 1998, ook wel de Mickey Mouse Protection Act genoemd, zorgde er daarmee voor dat alle corporate werken die in 1998 nog auteursrechtelijk beschermd waren – alles van 1923 en daarna – pas vanaf 2019 in het publiek domein komen te vallen.

Publiek domeindag in Amerika

2019? Ja inderdaad. Voor het eerst in 20 jaar was het gisteren dus publiek domeindag in Amerika en zijn werken die in 1923 uitkwamen nu niet meer auteursrechtelijk beschermd.

Een lijst van werken vind je bij Duke Law university maar ook Hathi Trust (een samenwerkingsverband van universiteits- en onderzoeksbibliotheken) heeft al tienduizenden werken beschikbaar gemaakt online.

Hier zitten boeken bij van Edgar Rice Burroughs, Agatha Christie, Aldous Huxley, D.H. Lawrence, P.G. Wodehouse en Virginia Woolf maar ook een Charlie Chaplin film bijvoorbeeld.

Boing Boing kan niet nalaten om ook een lijstje op te noemen van werken – uit 1962- die in het publiek domein waren gekomen dit jaar als de wetgeving uit 1978 onveranderd was gebleven. Hier zitten hele bekende auteurs bij zoals Philip K. Dick en Ray Bradbury maar ook films als Dr. No en Lawrence of Arabia.

Maar helaas zullen de Amerikanen (en wij) nog flink wat jaren moeten wachten op werken uit de jaren 60. We komen wel elk jaar een stapje dichterbij met nieuwe werken die in het publiek domein komen en ik wens iedereen een fijne publiekdomeindag! Zowel dit jaar als voor volgend jaar.

#

  • © 2006- 2019 Vakblog – werken met informatie
    Aangedreven door WordPress en duizenden liters koffie // Theme: Tatami van Elmastudio
Top